ANADOLU’DA UMUMİ BİR HELÂ: TOKAT ŞEYH TÛSÎ HELÂSI
Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi · 29.06.2026 · 12 (25) · 127-140
DOI: 10.31765/karen.1759749 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, online erschienen am 29.06.2026. Verfasst von Oğulcan Avcı und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 25 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Türk-İslam mimarisinde tuvalet (helâ) yapıları genellikle büyük yapı komplekslerinin bir parçası olarak inşa edilmiştir. Ancak Anadolu’da bağımsız bir umumi helâ binası olarak inşa edilmiş yapı örneğine neredeyse hiç rastlanmamaktadır. Bu bağlamda Tokat ilinde yer alan ve halk arasında “Şeyh Tûsî Helâsı” ya da “Sık Dişini Helâsı” olarak bilinen ve özgün bir örnek teşkil eden yapı, mimarlık tarihi açısından oldukça kıymetlidir. Günümüze ulaşan örneklerin azlığı nedeniyle bu yapıların mimari özellikleri hakkında bilgi edinmek zordur. Bu yüzden Tokat’taki yapı gibi bağımsız, günümüze ulaşmış bir umumî helâ, bu konudaki araştırmalar açısından büyük önem taşımaktadır. “Şeyh Tûsî Helâsı” ismi, olasılıkla Selçuklu dönemi vezirlerinden Ebu’l-Kasım bin Ali et-Tûsî’ye atfen verilmiştir. Yapının isimlendirilmesinde halk arasında kullanılan “Sık Dişini Helâsı” ifadesi ise muhtemelen bölgenin insan sirkülasyonuna bağlı olarak helânın yoğun kullanımına işaret etmektedir. Yapının inşa tarihi net olarak bilinmemekle birlikte temizlik ve düzenleme çalışmaları sırasında elde edilen arkeolojik bulgulara ve mimari özelliklerine dayanarak 13.-14. yüzyılda inşa edildiği ileri sürülebilir. Helânın en dikkat çekici yönlerinden biri, yapının ve tuvalet birimlerinin kıble yönüne 45° açıyla yerleştirilmiş olmasıdır. Bu yönlendirme, İslamî kurallara uygunluğu sağlamak açısından özellikle önemlidir. Yapının altyapısı oldukça gelişmiş bir şekilde planlanmıştır. Tarihi boyunca Şeyh Tûsî Helâsı, halkın ihtiyaçlarını karşılayan bir yapı olarak hizmet etmiştir. Özellikle ticarî faaliyetlerin yoğun olduğu Sulu Sokak gibi bölgelerde umumî tuvaletler büyük önem taşımaktadır. Zira hem esnafın ve tüccarın hem de halkın hijyenik ihtiyaçlarını karşılamak üzere tasarlanmış yapılar, dönemin sosyal altyapısının ayrılmaz parçalarıdır. Tokat halkı arasında yapıya önem verilmesi ve çeşitli isimlerle anılması, onun toplumsal bellekteki yerini koruduğunu gösterir. Bugün hem mimari hem de kültürel bir miras olarak değer taşımaktadır. Tokat’taki Şeyh Tûsî Helâsı gerek plan düzeni gerek altyapısı gerekse İslamî hassasiyetlere uygun iç mekân kurgusuyla günümüze kadar en iyi şekilde korunmuş örnek olarak gelmesi bakımından mimarlık tarihimiz açısından oldukça önemlidir.
Zitieren
APA
Avcı, O., & Yüzer, S. K. (2026). ANADOLU’DA UMUMİ BİR HELÂ: TOKAT ŞEYH TÛSÎ HELÂSI. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 12(25), 127-140. https://doi.org/10.31765/karen.1759749
Vancouver
Avcı O, Yüzer SK. ANADOLU’DA UMUMİ BİR HELÂ: TOKAT ŞEYH TÛSÎ HELÂSI. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 2026;12(25):127-140. doi:10.31765/karen.1759749
BibTeX
@article{Avc2026,
author = {Avcı, Oğulcan and Yüzer, Seda Kavukcuoğlu},
title = {ANADOLU’DA UMUMİ BİR HELÂ: TOKAT ŞEYH TÛSÎ HELÂSI},
journal = {Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi},
year = {2026},
volume = {12},
number = {25},
pages = {127--140},
doi = {10.31765/karen.1759749}
}
EUVIMED