EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Muʿtezilî Yazma Geleneğinde Eser Aidiyeti ve Metin Teşhisi: Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî Örneği

Ahmet Can

Ordu İlahiyat · 2026

DOI: 10.70674/oi.1969658 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Ordu İlahiyat, 2026. Verfasst von Ahmet Can. Die Arbeit nennt 28 Literaturangaben. Gefördert von: Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır..

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Muʿtezilî yazma geleneğinde eser aidiyeti meselesi, özellikle külliyatı kısmen günümüze ulaşan veya yazmaları farklı müelliflere nispet edilen isimler söz konusu olduğunda önemli metodolojik güçlükler doğurmaktadır. Yazmaların doğru biçimde teşhis edilmesi, yalnızca bibliyografik bir problem olmayıp müelliflerin fikrî mirasının, ilmî ilişkilerinin ve düşünce tarihindeki konumlarının sağlıklı biçimde yeniden inşa edilmesi açısından da önem taşımaktadır. Nitekim hatalı veya yeterli delile dayanmayan nispetler, bir müellifin eser külliyatının sınırlarının ve düşüncelerinin yanlış değerlendirilmesine yol açabilmektedir. Bu çalışma, söz konusu problemi Kādî Abdülcebbâr sonrası dönemde Basra Muʿtezilesi’nin önde gelen temsilcilerinden Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî örneği üzerinden ele almaktadır. Makalenin temel amacı, Yemen’de Mektebetü’l-Evkâf’ta MS Ṣanʿāʾ 696 numarayla kayıtlı yazmanın aidiyetini ve mahiyetini incelemek, bunun yanı sıra Nîsâbûrî’ye nispet edilen bazı eserler etrafında şekillenen aidiyet tartışmalarını değerlendirmektir. Bu çerçevede yazmanın keşif, kataloglanma ve teşhis süreci kronolojik olarak takip edilmiş; başlık kayıtları, müellif nispetleri, istinsah bilgileri ve fiziksel özellikleri gibi metin dışı veriler ile metin içi atıflar, terminoloji, muhteva ve konu tertibi birlikte değerlendirilmiştir. Ayrıca söz konusu yazmanın teşhisi, aidiyeti ve metin çalışmaları üzerine gerçekleştirilen modern araştırmalar karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve bu araştırmalarda ileri sürülen deliller yeniden değerlendirilmiştir. Bunun yanında yazmanın Kādî Abdülcebbâr’ın el-Muġnî adlı eseriyle ilişkisi; konu sıralaması, delillendirme yöntemi, tartışma örgüsü ve mezhep içi polemiklerin sunuluş biçimi bakımından mukayese edilmiştir. Nîsâbûrî’ye nispet edilen Fî’t-Tevḥîd, Dîvânü’l-uṣûl ve Ziyâdâtü’ş-Şerḥ etrafındaki aidiyet tartışmaları da yazmanın teşhis süreciyle bağlantılı olarak ele alınmıştır. Araştırma sonucunda, MS Ṣanʿāʾ 696 numaralı yazmanın daha önce ileri sürülen bazı görüşlerin aksine el-Mesâʾil fi’l-hilâf beyne’l-Baṣriyyîn ve’l-Baġdâdiyyîn’in bir nüshası olmadığı; Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî’ye ait müstakil bir eser olan Kitâbü Mesâʾili’l-ḫilâf fî’l-uṣûl olduğu ortaya konulmuştur. Yazmanın muhteva, tertip ve tartışma yöntemi bakımından el-Muġnî ile yakın bir ilişki içerisinde bulunduğu, ancak bu ilişkinin eseri doğrudan bir ihtisar veya nakil olarak nitelendirmek için yeterli olmadığı tespit edilmiştir. Nîsâbûrî’nin el-Muġnî’deki konu ve tartışma örgüsünü büyük ölçüde takip etmekle birlikte bazı meselelerde farklı delillere ve değerlendirmelere yer vermesi, eserin müstakil telif niteliğini desteklemektedir. Ayrıca Mesâʾili’l-ḫilâf fî’l-uṣûl’ün el-Muġnî’nin günümüze ulaşmayan bazı ciltlerinde ele alınmış olması muhtemel meselelerle gösterdiği konu paralelliği, yazmayı Kādî Abdülcebbâr sonrası Basra Muʿtezilesi’nin metin aktarımının incelenmesi bakımından da önemli hâle getirmektedir. Çalışma, bu tespitlerle Nîsâbûrî külliyatının sınırlarının daha sağlıklı biçimde belirlenmesine katkı sunmakta ve Muʿtezilî yazmaların teşhisinde tekil bir katalog kaydı veya metinsel benzerlik yerine metin içi ve metin dışı delillerin birlikte ve kronolojik tutarlılık içerisinde değerlendirilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Förderung

  • Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır.

Zitieren

APA

Can, A. (2026). Muʿtezilî Yazma Geleneğinde Eser Aidiyeti ve Metin Teşhisi: Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî Örneği. Ordu İlahiyat. https://doi.org/10.70674/oi.1969658

Vancouver

Can A. Muʿtezilî Yazma Geleneğinde Eser Aidiyeti ve Metin Teşhisi: Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî Örneği. Ordu İlahiyat. 2026. doi:10.70674/oi.1969658

BibTeX
@article{Can2026,
  author = {Can, Ahmet},
  title = {Muʿtezilî Yazma Geleneğinde Eser Aidiyeti ve Metin Teşhisi: Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî Örneği},
  journal = {Ordu İlahiyat},
  year = {2026},
  doi = {10.70674/oi.1969658}
}
Kostenlos starten →