Erken Dönem İslâm Düşüncesinde Mezhebî Sınırların Geçirgenliği: Ebû Bekir el-Esam Örneği
Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi · 28.06.2026 · (27) · 634-659
DOI: 10.34085/buifd.1867497 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 28.06.2026. Verfasst von Mustafa Köse und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 54 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, hicrî ikinci asırda Basra merkezli entelektüel çevrede yetişen Ebû Bekir el-Esam’ın (ö. 200/816) kelâmî ve siyasî düşüncelerini kişiler üzerinde derinleşme yöntemiyle inceleyerek, erken dönem İslâm düşüncesinde mezhebî sınırların sanıldığından daha geçirgen olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Emevîlerin yıkılışı ve Abbâsîlerin kuruluşu sürecinde yaşanan siyasî kırılmalar, Şiî isyanlar ve Haricî hareketlerin etkisiyle şekillenen bu dönem, itikadî ve siyasî fikirlerin yoğun biçimde iç içe geçtiği dinamik bir zemin sunmaktadır. Buna karşın, mezhepler tarihi çoğu zaman keskin ve kategorik ayrımlar üzerinden okunmakta, bu ise erken dönem düşünce dünyasındaki çoğulculuğu görünmez kılmaktadır. Çalışma, bu indirgemeci yaklaşımın problemli olduğu varsayımından hareket etmektedir. Araştırmanın temel amacı, Esam’ın literatürde ya tali bir figür olarak ele alınması ya da imâmet konusundaki sıra dışı görüşleri sebebiyle Mutezile’den kopuk ve marjinal bir düşünür gibi sunulmasını yeniden değerlendirmektir. Çalışmanın problemi, onun kelâmî görüşleri ile siyasî tutumları arasındaki ilişkinin yeterince bütüncül biçimde ele alınmamış olmasıdır. Mevcut literatürde iman anlayışı, tabiat tasavvuru, Kur’ân yorumu ve imâmet teorisi çoğu zaman birbirinden kopuk başlıklar altında incelenmiş, bu görüşlerin aynı düşünsel çerçevenin parçaları olduğu yeterince gösterilememiştir. Bu makale, Esam’ın düşüncesinin iç tutarlılığını ve erken dönem İslâm düşüncesindeki çoğulcu yapıya katkısını ortaya koymayı hedeflemektedir. Çalışmada tarihsel-analitik ve karşılaştırmalı yöntem benimsenmiş; klasik kaynaklar esas alınarak Esam’ın görüşleri Mutezile içi eğilimler ile Haricîlik, İbâdîlik ve erken dönem Sünnî düşünceyle mukayeseli biçimde incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda Esam’ın ne Mutezile’den kopuk bir istisna ne de katı bir temsilci olduğu, aksine erken dönem İslâm düşüncesinde teolojik ve siyasî çoğulluğun güçlü bir örneğini sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Zitieren
APA
Köse, M., & Kırtak, Ü. (2026). Erken Dönem İslâm Düşüncesinde Mezhebî Sınırların Geçirgenliği: Ebû Bekir el-Esam Örneği. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 634-659. https://doi.org/10.34085/buifd.1867497
Vancouver
Köse M, Kırtak Ü. Erken Dönem İslâm Düşüncesinde Mezhebî Sınırların Geçirgenliği: Ebû Bekir el-Esam Örneği. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2026:634-659. doi:10.34085/buifd.1867497
BibTeX
@article{Kse2026,
author = {Köse, Mustafa and Kırtak, Ümran},
title = {Erken Dönem İslâm Düşüncesinde Mezhebî Sınırların Geçirgenliği: Ebû Bekir el-Esam Örneği},
journal = {Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi},
year = {2026},
number = {27},
pages = {634--659},
doi = {10.34085/buifd.1867497}
}
EUVIMED