İslam Hukuk Metodolojisinde İlletin Müessir Olup Olmadığına Dair Bir İnceleme
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi · 31.05.2026 · 67 (1) · 109-124
DOI: 10.33227/auifd.1720203 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 31.05.2026. Verfasst von Mansur Koçinkağ. Die Arbeit nennt 60 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
İllet kavramına ilişkin tartışmalar, esas itibariyle Allah’ın fiillerinin bir illete müstenid olup olmadığı meselesi etrafında şekillenen farklı teorik yaklaşımlara dayanmaktadır. Muʿtezile Allah'ın eylemlerinin gâî illete dayandığını ve bunun O'na zorunlu olduğunu savunurken Sünnî ulema, hikmetin Allah'ın eylemlerinin sonucu olduğunu ve O'nun ihsanından kaynaklandığını kabul eder. Her iki ekolün bu konuda farklı düşünmesi, ḥusn-ḳubḥ teorisine dair farklı yaklaşımlarına dayanır. Muʿtezile ḥusn-ḳubḥun eylemde bizzat veya sıfat olarak içkin olduğuna kail iken Eşʿarîler bir eylemin ḥasen veya ḳabīḥ olmasının Şāriʿin onu öyle kılmasından kaynaklandığını belirtirler. Bu temel tartışmanın bir sonucu olarak illetin hükmü gerektirip gerektirmediği meselesi gündeme gelmektedir. Bazı alimler hiçbir ayrıma gitmeden illetin mūcib olduğunu savunurken diğer bazı usulcüler ise aklî illet ile şerʿî illeti birbirinden ayırarak meseleyi ele almaya çalışırlar. İlk dönem Muʿtezilî ulema herhangi bir ayrıma gitmeden illetin mūcib olduğunu dile getirse de Ebu’l-Ḥuseyn el-Baṣrī (ö. 436/1044) ve Ḳāḍī ʿAbdulcebbār (ö. 415/1025) aklî illet ve şerʿî illet ayrımı yapıp her ikisini farklı değerlendirir. Her iki usulcünün aklî illeti mūcib görüp şerʿî illeti mūcib görmemesi klasik eserlerde illetin mūcibliğine dair görüşün Muʿtezile'ye nispet edilmesine ihtiyatla yaklaşılmasına sebep olmuştur. Dolayısıyla, bu çalışmada, konuyla ilgili tartışmayı bütüncül ve tutarlı şekilde ele alabilmek için öncelikle tartışmanın dayanağı olan hüküm bahsine temas edilecek, ardından aklî illet-şerʿî illet ayrımının usul kitaplarında nasıl ele alındığı ve aralarında ne tür farkların olduğu üzerinde durulacak, son olarak bazı çalışmalarda meselenin yanlış ele alındığını tespit etmek maksadıyla aklî illette olduğu gibi şerʿî illetin de mūcib olup olmadığına dair tartışmaya dair değerlendirmelerde bulunup konuyla ilgili Muʿtezile'nin görüşü netleştirilmeye çalışılacaktır.
Zitieren
APA
Koçinkağ, M. (2026). İslam Hukuk Metodolojisinde İlletin Müessir Olup Olmadığına Dair Bir İnceleme. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 67(1), 109-124. https://doi.org/10.33227/auifd.1720203
Vancouver
Koçinkağ M. İslam Hukuk Metodolojisinde İlletin Müessir Olup Olmadığına Dair Bir İnceleme. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2026;67(1):109-124. doi:10.33227/auifd.1720203
BibTeX
@article{Koinka2026,
author = {Koçinkağ, Mansur},
title = {İslam Hukuk Metodolojisinde İlletin Müessir Olup Olmadığına Dair Bir İnceleme},
journal = {Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi},
year = {2026},
volume = {67},
number = {1},
pages = {109--124},
doi = {10.33227/auifd.1720203}
}
EUVIMED