16. Yüzyıldan 17. Yüzyıla Geçiş Sürecinde Mülâzemet Sisteminin Bir Statüden Güç Mücadelesine Dönüşümü
Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi · 15.06.2026 · (29) · 112-143
DOI: 10.21021/osmed.1783128 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 15.06.2026. Verfasst von Nurettin Ürün und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 58 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
17. yüzyıl ortalarında Osmanlı ilmiyesine girişlerde belirgin bir düzen arayışı dikkat çeker. Hoca-talebe kişisel ilişkisiyle bürokratik veçheyi bir araya getiren mülâzemet sistemi, bu dönemde tarihsel bir kırılma yaşar. 15. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı’nın merkeziyetçi politikaları çerçevesinde şekillenen mülâzemet, 16. yüzyılda klasik bir karakter kazanır. Bu dönemde mülâzemet, ilmiye hiyerarşisinde bulunan âlim-bürokratlar için temelde bir statü sembolü işlevindedir. Kişisel ilişkilerin belirleyici olduğu bu dönemde, sistemde belirgin bir standart bulunmaz. Ancak 17. yüzyılın siyasi ve idari krizi, sistemi yapısal olarak dönüştürür. Âlim-bürokratlar arasında şiddetlenen güç mücadelesi, çeşitli prosedürleri zorunlu kılar. Böylece ilmiyeye girişler standartlaşır, sayısallaşır ve öngörülebilir bir idari mekanizmaya evrilir.Bu çalışmanın amacı, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl dolaylarındaki dönüşümünü siyasi, idari, ekonomik ve sosyo-kültürel bağlam içinde değerlendirmektir. Çalışmada 16. ve 17. yüzyıla ait ilmiye tabakâtları (biyografik eserler), ilmiye kânûnnâmeleri ve mülâzemet defterleri incelenmiştir. Bulgular, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl başlarından itibaren çeşitli düzenlemelerle peyder pey standartlaştırıldığı gösterir. Planlanması mümkün olmayan vefat ve nöbet yolu bu dönemde geri çekilmiş; yerlerini standart bir prosedüre bağlı olan muîdlik ve teşrîfe bırakmıştır. Bu sebeple 17. yüzyılın ilk yarısına ait mülâzemet defterleri ve tasnîfleri karışık; ikinci yarısında ise düzenlidir. Bu çalışmada 17. yüzyılın ilk yarısına ait bütün defterler taranmış, sonraki araştırmacıların kullanımı için tanıtılmış ve kronolojik olarak dizilmiştir
Zitieren
APA
Ürün, N., & Özervarlı, M. S. (2026). 16. Yüzyıldan 17. Yüzyıla Geçiş Sürecinde Mülâzemet Sisteminin Bir Statüden Güç Mücadelesine Dönüşümü. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 112-143. https://doi.org/10.21021/osmed.1783128
Vancouver
Ürün N, Özervarlı MS. 16. Yüzyıldan 17. Yüzyıla Geçiş Sürecinde Mülâzemet Sisteminin Bir Statüden Güç Mücadelesine Dönüşümü. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi. 2026:112-143. doi:10.21021/osmed.1783128
BibTeX
@article{rn2026,
author = {Ürün, Nurettin and Özervarlı, Mehmet Sait},
title = {16. Yüzyıldan 17. Yüzyıla Geçiş Sürecinde Mülâzemet Sisteminin Bir Statüden Güç Mücadelesine Dönüşümü},
journal = {Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi},
year = {2026},
number = {29},
pages = {112--143},
doi = {10.21021/osmed.1783128}
}
EUVIMED