EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Zikir mi Gösteri mi? Modern Dönemde Mevlevî Semâ Âyini

Muhammed Yusuf Akbak

Amasya İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · (28) · 153-192

DOI: 10.18498/amailad.1853280 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Amasya İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Muhammed Yusuf Akbak. Die Arbeit nennt 96 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Tasavvuf geleneğinde semâ, sûfînin işitme duyusu üzerinden Hakk’ın hitabına yönelmesi, cezbe ile vecd yoluyla ilâhî hakikate yaklaşması olarak tanımlanmıştır. İlk sûfîler semâyı işitilen sesin kalpte uyandırdığı vecd, gaybet, huzûr ve tecellî gibi mânevî etkilerin vesilesi olarak değerlendirmişlerdir. Terim sonraki dönemlerde sûfîlerin tertip ettiği mûsiki ve zikir meclislerine verilen ad olarak yaygınlık kazanmıştır. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin zikir âyini olarak bu yolu benimsemesiyle zamanla semâ kavramıyla özel olarak Mevlevî zikir âyini kastedilir hale gelmiştir. Mevlânâ’dan sonra belirli bir erkâna bağlanan semâ, müzik ve sembollerle örülü çok katmanlı bir âyin formuna dönüşmüştür. Semâ, Mevlevîliğin seyrüsülûk sürecinde merkezi bir yere sahip olmuş ilâhî aşkın, teslimiyetin ve mârifetin beden hareketleriyle dışa vurumu olarak yorumlanmıştır. Tarihsel süreç içerisinde semâ anlam ve işlev bakımından dikkate değer dönüşümler yaşamıştır. Çalışma semânın Mevlânâ zamanındaki zikir vasfından başlayarak Osmanlıdaki toplumsal yaygınlık, saray himayesi ve XVII. yüzyılda Kadızâdeliler etkisiyle yaşanan kısa süreli yasak (yasağ-ı bed, 1077/1666-1095/1684) sürecini, Cumhuriyet sonrası yasaklamalarla gelen duraklamayı ve 1940’lardan itibaren gelişen temsile dayalı yeniden görünürlük evresini tarihsel süreklilik içinde analiz etmektedir. Araştırmamızda yöntem olarak nitel doküman analizi kullanılmış, menâkıbnâmeler, Mevlevî risâleleri, hatıralar, resmî yazılı evraklar ve güncel medya verileri kaynak olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, özellikle Cumhuriyet dönemine gelindiğinde tekke ve zâviyelerin kapatılmasına dair kanunun yayınlanmasıyla tasavvuf kültürü ve toplum arasına bir set çekildiğini göstermektedir. Yasaklamalardan hiçbir tarikat hariç tutulmadığı için diğer tarikat âyinleri gibi Mevlevî semâ âyininin de açıktan icrâ edilmesi mümkün olmamıştır. 1940’lı yıllarda semâ âyinleri Mevlânâ’yı anma törenlerinin başlamasıyla tekrar görünür hale gelmiş ancak burada semâ, zikir vasfından ziyade gösteri formatıyla uygulanabilmiştir. Semânın mânevî boyutu ihmal edildikçe biçimsel yönlerinin öne çıktığı gözlemlenmiştir. Semânın özünden kopuk, şekle dayalı formatı süreç içinde yaygınlaşarak kendi alanı dışına taşmış ve birçok organizasyonda ücret karşılığı dönen semazenler boy göstermeye başlamıştır. Özellikle son yarım yüzyılda semâ, turistik organizasyonlar, düğün, sünnet gibi törenler ve resmî etkinliklerde anlam derinliğinden kopuk, yüzeysel temsillere indirgenmiştir. Bu tür icralarda niyet, mûsiki terbiyesi ve tasavvufî alt yapı gibi aslî unsurlar ya ihmal edilmiş ya da formel kalıplara indirgenerek işlevsizleştirilmiştir. Tasavvuf geleneği içerisinde semânın icrası için belirlenen kurallar göz ardı edilerek yapılan bu tarz gösteriler semânın hakikatinden uzaklaşmasına neden olmuştur. Semâ âyinlerinin sürekliliğini koruyabilmesi, biçimsel özelliklerinin yanında mânevî boyutunun da yeniden ihyâ edilmesine bağlıdır. Âyinin icrasına dair resmi makamların yayınladığı genelgeler mevcut olsa da semâ icralarının yeteri kadar denetime tabi tutulmaması ve yaptırımların yetersiz olması gösteri hüviyetli uygulamaların devam etmesine imkân sağlamaktadır. Bu bağlamda çalışmamızda, klasik usuldeki erkâna bağlı kalarak günümüz uygulamalarında kültürel miras söyleminin tasavvufî özle dengelenmesi yönünde öneriler sunulmuştur.

Zitieren

APA

Akbak, M. Y. (2026). Zikir mi Gösteri mi? Modern Dönemde Mevlevî Semâ Âyini. Amasya İlahiyat Dergisi, 153-192. https://doi.org/10.18498/amailad.1853280

Vancouver

Akbak MY. Zikir mi Gösteri mi? Modern Dönemde Mevlevî Semâ Âyini. Amasya İlahiyat Dergisi. 2026:153-192. doi:10.18498/amailad.1853280

BibTeX
@article{Akbak2026,
  author = {Akbak, Muhammed Yusuf},
  title = {Zikir mi Gösteri mi? Modern Dönemde Mevlevî Semâ Âyini},
  journal = {Amasya İlahiyat Dergisi},
  year = {2026},
  number = {28},
  pages = {153--192},
  doi = {10.18498/amailad.1853280}
}
Kostenlos starten →