Hanefî Fakih Ebü’l-ʻUsr el-Pezdevî’nin Kenzü’l-vusûl ilâ ma‘rifeti’l-uṣûl Adlı Eserinde Yararlandığı Bazı Arap Dili Kaideleri
Hakkari İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · (8) · 46-66
DOI: 10.69801/haid.1943272 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Hakkari İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Ömer Faruk Yetim. Die Arbeit nennt 48 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, Hanefî usûl geleneğinin önde gelen temsilcilerinden Fahrülislâm Ebü’l-‘Usr el-Pezdevî’nin (öl. 482/1089) Kenzü’l-vüṣûl ilâ maʿrifeti’l-uṣûl adlı eserinde yararlandığı bazı Arap dili kaidelerini incelemektedir. Arapçanın Kur’ân ve Sünnet’in dili olması, nahiv, sarf ve belâgat gibi dil ilimlerini fıkıh usulünün ayrılmaz bir parçası hâline getirmiş; bu durum, dil kurallarının yalnızca yardımcı unsurlar değil, hüküm istinbatını doğrudan belirleyen metodolojik ilkeler olarak değerlendirilmesine zemin hazırlamıştır. Nitekim klasik usûl literatüründe lafızların delâleti, umum-husus, mutlak-mukayyed, emir-nehiy ve hakikat-mecaz gibi temel meseleler büyük ölçüde dilsel çözümlemeler üzerine inşa edilmiştir. Bu çerçevede çalışma, Pezdevî’nin söz konusu eserinde fıkhî ahkama etkisi yüksek olan özellikle atıf harfleri ve harf-i cerler dilsel olguların fıkhî hükümlere etkisini metin merkezli ve analitik bir yaklaşımla ele almakta ve bu harflerin harflarin farklı anlam ihtimallerinin, hükümlerin kapsamı, bağlayıcılığı ve uygulanma biçimi üzerindeki belirleyici rolü, eserden seçilen örnekler üzerinden ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca söz konusu dil unsurlarının bağlama göre kazandığı anlam değişimleri, yorum farklılıklarına nasıl zemin hazırladığı ve mezhepler arası ihtilaflara katkısı da değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Pezdevî’nin dil kaidelerini yalnızca teorik bir çerçevede ele almadığı; aksine bunları sistematik ve tutarlı bir şekilde usûlî çıkarımların merkezine yerleştirdiği tespit edilmiştir. Onun yaklaşımı, dil ile hukuk arasında güçlü bir metodolojik bağ kurmakta ve lafızların anlam alanını titizlikle analiz ederek hüküm çıkarma sürecine yön vermektedir. Bu bağlamda dil, sadece bir ifade aracı değil, aynı zamanda normatif sonuçlara ulaşmada belirleyici bir epistemolojik zemin olarak karşımıza çıkmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Arap dili ile fıkıh usulü arasındaki ilişkinin teorik düzeyden pratik uygulama düzeyine nasıl taşındığını göstermekte; Hanefî usûl düşüncesinde dilin epistemolojik ve metodolojik konumunu daha görünür hâle getirmektedir. Ayrıca elde edilen bulguların, klasik metinlerin anlaşılması ve çağdaş usûl tartışmalarının yeniden yorumlanması açısından önemli katkılar sunabileceği değerlendirilmektedir. Öte taraftan literatürde Pezdevî’nin usûl anlayışını ele alan çalışmalar bulunmakla birlikte, onun Kenzü’l-vüṣûl adlı eserinde yararlandığı Arap dili kaidelerinin fıkhî hüküm istinbatındaki fonksiyonunu sistematik ve bütüncül biçimde inceleyen müstakil çalışmalar oldukça sınırlıdır. Bu çalışma, atıf edatları ve harf-i cerler gibi dil unsurlarının hüküm üretme sürecindeki metodolojik işlevini doğrudan metin üzerinden analiz ederek bu boşluğun giderilmesine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Hanefî usûl düşüncesinde dil ile hukuk arasındaki ilişkinin daha görünür hâle getirilmesine katkı sunmaktadır.
Zitieren
APA
Yetim, Ö. F. (2026). Hanefî Fakih Ebü’l-ʻUsr el-Pezdevî’nin Kenzü’l-vusûl ilâ ma‘rifeti’l-uṣûl Adlı Eserinde Yararlandığı Bazı Arap Dili Kaideleri. Hakkari İlahiyat Dergisi, 46-66. https://doi.org/10.69801/haid.1943272
Vancouver
Yetim ÖF. Hanefî Fakih Ebü’l-ʻUsr el-Pezdevî’nin Kenzü’l-vusûl ilâ ma‘rifeti’l-uṣûl Adlı Eserinde Yararlandığı Bazı Arap Dili Kaideleri. Hakkari İlahiyat Dergisi. 2026:46-66. doi:10.69801/haid.1943272
BibTeX
@article{Yetim2026,
author = {Yetim, Ömer Faruk},
title = {Hanefî Fakih Ebü’l-ʻUsr el-Pezdevî’nin Kenzü’l-vusûl ilâ ma‘rifeti’l-uṣûl Adlı Eserinde Yararlandığı Bazı Arap Dili Kaideleri},
journal = {Hakkari İlahiyat Dergisi},
year = {2026},
number = {8},
pages = {46--66},
doi = {10.69801/haid.1943272}
}
EUVIMED