Begavî’nin Esahhu Kullanımları ve Meâlimü’t-tenzîl’in Rivayet Tefsiri Niteliği
Tetkik · 30.09.2026 · (10) · 729-755
DOI: 10.55709/tetkik.1933973 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tetkik, online erschienen am 30.09.2026. Verfasst von Muhammet Çol. Die Arbeit nennt 40 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Tefsirlerin günümüzde “rivayet ve dirayet” şeklinde tasnif edilmesinin getirdiği sınırlayıcı yaklaşım, özellikle “rivayet tefsiri” olarak nitelenen eserlerde müfessirin metni telif ederken sergilediği zihnî çabanın göz ardı edilmesine sebebiyet verebilmektedir. Bu durumun görüldüğü örneklerden biri, Begavî’nin Meâlimü’t-tenzîl adlı eseridir. Çağdaş literatürde genellikle “rivayet tefsiri” tasnifi kapsamında değerlendirilen bu eser, aslında müellifin rivayetler arasında kurduğu hiyerarşi ve gerçekleştirdiği bilinçli tercihlerle dikkat çekmektedir. Begavî’nin rivayetler karşısındaki bu seçici tutumunu görünür kılan ifadelerden biri de esahhu nitelemesidir. Bu çalışma, Begavî tefsirindeki esahhu ifadesinin Meâlimü’t-tenzîl’deki kullanım biçimlerini ve işlevlerini irdeleyerek, tefsirin “rivayet tefsiri” başlığı altında tasnif edilmesinin ortaya koyduğu bakış açısını aşmayı ve müfessirin metin inşasındaki konumunu belirginleştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel odak noktası, aslen hadis ilminde teknik bir sıhhat göstergesi ve isnad merkezli bir değerlendirme aracı olarak kullanılan esahhu kavramının, Begavî tarafından tefsir zemininde hangi anlam katmanlarıyla kullanıldığı sorusudur. Dolayısıyla çalışmanın temel problemi, Begavî’nin tercihleri aracılığıyla sergilediği özgün yorum kapasitesinin, eserin “rivayet tefsiri” tasnifi altına alınması nedeniyle görünmez kılınmasıdır. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde yürütülmekte olup metin ve içerik analizi tekniklerinden yararlanılmaktadır. Bu kapsamda Begavî tefsiri sistematik biçimde taranmış, esahhu ifadesinin geçtiği bütün örnekler belirlenerek konu başlıklarına göre tasnif edilmiştir. Bu kullanımlar, Begavî’nin rivayet değerlendirmelerinin yanı sıra fıkıh, kelam, Mekkî–Medenî, nesih, kıraat ve dil bilimsel gibi tefsirle ilişkili ilimler bakımından seçilen örnekler üzerinden ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Begavî’nin esahhu ifadesi aracılığıyla bir tercih mekanizması işlettiğini ve bu kavramı teknik bir sıhhat değerlendirmesinin ötesinde, rey ve dirayetini gerekçelendiren yöntemsel bir ölçüt olarak kullandığını ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, günümüzde oldukça yaygınlaşan “rivayet ve dirayet” ayrımını aşarak çağdaş tefsir tarihi yazımına yöntemsel katkı sağlamaktadır. Nitekim müellifin esahhu kullanımları, Meâlimü’t-tenzîl’de reyin merkezi bir konumda bulunduğunu ve onun rivayetleri tasnif eden, değerlendiren ve nihai yorumu belirleyen aktif iradesini temsil ettiğini göstermektedir. Dolayısıyla eserin yalnızca bir “rivayet tefsiri” olarak sınıflandırılmasının metodolojik açıdan eksik bir yaklaşım olduğu ve çağdaş tefsir literatüründe yaygınlık kazanan “rivayet ve dirayet” ayrımının yeniden düşünülmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Zitieren
APA
Çol, M. (2026). Begavî’nin Esahhu Kullanımları ve Meâlimü’t-tenzîl’in Rivayet Tefsiri Niteliği. Tetkik, 729-755. https://doi.org/10.55709/tetkik.1933973
Vancouver
Çol M. Begavî’nin Esahhu Kullanımları ve Meâlimü’t-tenzîl’in Rivayet Tefsiri Niteliği. Tetkik. 2026:729-755. doi:10.55709/tetkik.1933973
BibTeX
@article{ol2026,
author = {Çol, Muhammet},
title = {Begavî’nin Esahhu Kullanımları ve Meâlimü’t-tenzîl’in Rivayet Tefsiri Niteliği},
journal = {Tetkik},
year = {2026},
number = {10},
pages = {729--755},
doi = {10.55709/tetkik.1933973}
}
EUVIMED