EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Türk İslam Edebiyatında Muhâdarât Türü ve Cenâbî’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib Adlı Eseri

Emre Arvas

İlahiyat Akademi · 27.06.2026 · (23) · 19-51

DOI: 10.52886/ilak.1869983 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift İlahiyat Akademi, online erschienen am 27.06.2026. Verfasst von Emre Arvas. Die Arbeit nennt 52 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma, Türk İslam edebiyatında önemli bir yere sahip olmasına rağmen müstakil bir tür olarak yeterince incelenmemiş olan muhâdarât geleneğini, XVI. yüzyıl Osmanlı müelliflerinden Cenâbî Mustafa Efendi’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib adlı eseri merkezinde ele almaktadır. Muhâdarât; dinî, ahlaki, tarihî ve edebî mahiyetteki rivayetleri, kıssaları, hikâyeleri, veciz sözleri, şiirleri ve çeşitli ilimlere dair bilgileri bir araya getiren ansiklopedik nitelikli eserleri ifade eden bir türdür. Arap edebiyatında teşekkül eden bu gelenek, zamanla Fars ve Türk İslam edebiyatlarında da gelişerek geniş bir muhteva alanına ulaşmıştır. Türün klasik örnekleri arasında yer alan bazı eserler, yalnızca edebî zevki geliştirmeyi değil, aynı zamanda okuyucuya tarih, ahlak, siyaset, din ve kültür alanlarında bilgi kazandırmayı hedeflemiştir. Bu yönüyle muhâdarât eserleri, İslam medeniyetinin kültürel hafızasını taşıyan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Çalışmada öncelikle muhâdarât kavramının mahiyeti, tarihî gelişimi ve temel özellikleri incelenmiş; ardından türün Türk İslam edebiyatındaki yansımaları değerlendirilmiştir. Arap ve Fars edebiyatlarında ortaya çıkan muhâdarât geleneğinin Osmanlı sahasına nasıl intikal ettiği ve hangi eserler aracılığıyla gelişim gösterdiği üzerinde durulmuştur. Cenâbî, Sultan III. Murad’ın emriyle Ali b. Muhammed b. İbrahim Cürcânî’ye ait Farsça Dürr-i Bahr-i Acâib adlı eserden hareketle Cevâhirü’l-garâib’i kaleme almıştır. Eser, konu çeşitliliği, derleme-tercüme mahiyeti ve muhatap kitlesinin genişliği dikkate alındığında Osmanlı sahasındaki muhâdarât geleneğinin en karakteristik örneklerindendir. Çalışmanın devamında Cenâbî Mustafa Efendi’nin hayatı, ilmî ve edebî şahsiyeti ile eserleri hakkında bilgi verilmiş; Cevâhirü’l-garâib muhteva, kaynak ve tür özellikleri bakımından ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda Cevâhirü’l-garâib’in muhâdarât türünün karakteristik özelliklerini büyük ölçüde yansıttığı tespit edilmiştir. Eserde Hz. Peygamber’in hayatı ve vasıflarına dair bilgiler, şemaili ve siyeri, fazilet anlatıları, nasihat ve siyaset içerikli bölümler, dua ve ibadetlere ilişkin açıklamalar, tasavvufi konular, geleneksel tıp bilgileri, yiyeceklerin fayda ve zararları, falnâme unsurları ve gündelik hayata yönelik çeşitli tavsiyeler bir arada sunulmaktadır. Eserin genelinde ayet, hadis ve nasihat gibi öğüt verici unsurlar yoğun şekilde kullanılmıştır. Müellif, zaman zaman yer verdiği Arapça ifadelerin Türkçe karşılıklarını da metne eklemiştir. Böylelikle okuyucunun işi kolaylaştırılmış, eserin hem yüksek zümre hem de sıradan halk tarafından rahatça anlaşılması sağlanmıştır. Bu geniş konu çeşitliliği, eserin yalnızca belirli bir zümreye değil, toplumun farklı kesimlerine hitap eden öğretici ve çok yönlü bir kaynak olarak tasarlandığını göstermektedir. Araştırma kapsamında ayrıca Cevâhirü’l-garâib’in basit bir tercüme olmadığı, Cenâbî’nin farklı kaynaklardan derlediği malzemeyi kendi ilmî birikimi ve edebî üslubuyla yeniden şekillendirdiği belirlenmiştir. Müellifin eklediği açıklamalar, manzum parçalar ve çeşitli müdahaleler esere özgün bir karakter kazandırmıştır. Ayrıca eserde yer alan bazı metin ve tercümelerin kaynaklarda daha önce hiç geçmemesi ve yeni tespit edilmiş olması, eserin kaynak değerini daha da artırmaktadır. Cevâhirü’l-garâib, Osmanlı sahasında muhâdarât geleneğinin kapsamını ve işlevini yansıtan dikkat çekici örneklerden biri olup, Türk İslam edebiyatının ansiklopedik ve öğretici metinleri arasında önemli bir yere sahiptir. Bu çalışma, hem muhâdarât türüne ilişkin literatüre katkı sunmayı hem de Cenâbî’nin şimdiye kadar yeterince değerlendirilmemiş bu eserinin edebiyat tarihindeki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Zitieren

APA

Arvas, E. (2026). Türk İslam Edebiyatında Muhâdarât Türü ve Cenâbî’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib Adlı Eseri. İlahiyat Akademi, 19-51. https://doi.org/10.52886/ilak.1869983

Vancouver

Arvas E. Türk İslam Edebiyatında Muhâdarât Türü ve Cenâbî’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib Adlı Eseri. İlahiyat Akademi. 2026:19-51. doi:10.52886/ilak.1869983

BibTeX
@article{Arvas2026,
  author = {Arvas, Emre},
  title = {Türk İslam Edebiyatında Muhâdarât Türü ve Cenâbî’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib Adlı Eseri},
  journal = {İlahiyat Akademi},
  year = {2026},
  number = {23},
  pages = {19--51},
  doi = {10.52886/ilak.1869983}
}
Kostenlos starten →