Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin Usûl Anlayışında Mecaz: Lafız, Delalet ve Hüküm İlişkisi
Tokat İlmiyat Dergisi · 30.06.2026 · 14 (1) · 100-119
DOI: 10.51450/ilmiyat.1865082 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tokat İlmiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Abdullah Erdem. Die Arbeit nennt 55 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, İslâm düşünce geleneğinde mecaz kavramını dil, belâgat ve fıkıh usulü perspektifinden, Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin yaklaşımı ekseninde incelemektedir. Klasik Arap dilinde mecaz, bir lafzın aslî anlamından, aralarındaki bir alâka ve karine vasıtasıyla başka bir anlama delâlet etmesini ifade etmekle birlikte, nassların yorumlanması ve şer‘î hükümlerin istinbatı bakımından usûl-i fıkhın temel meselelerinden birini teşkil etmektedir. Çalışmada öncelikle mecazın sözlük ve ıstılâhî anlamları ele alınmış; hakikat, mecaz ve kinaye kavramları arasındaki teorik farklılıklar ile dilciler ve usulcülerin konuya ilişkin yaklaşımları mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Ardından mecazın İslâmî ilimlerde tarihsel gelişim süreci incelenmiş; erken dönem dil âlimlerinin katkıları değerlendirilmiştir. Daha sonra Sem‘ânî öncesi dönemde mecazın varlığı etrafındaki tartışmalar ele alınmıştır. Mecazı reddedenlerin temel argümanları, kullanılan kelimenin her anlam için yeni bir vaz‘ ile belirlendiği ve mecazı kabul etmenin bir acziyet göstergesi sayılmasıdır. Bu sebeple özellikle Kur’an’da mecazın varlığından söz edilemeyeceği ileri sürülmüştür. Araştırmanın merkezinde Sem‘ânî’nin mecaz anlayışı yer almaktadır. Bu kapsamda onun, mecazın hem dilde hem de Kur’an’da mevcut olduğunu savunan yaklaşımı sistematik biçimde ele alınmış; mecaz karşıtlarına yönelttiği aklî ve naklî deliller incelenmiştir. Özellikle Sem‘ânî’nin mecazı dilin tabiî işleyişi ve şer‘î hitabın anlaşılması bakımından vazgeçilmez bir unsur olarak değerlendirmesi dikkat çekmektedir. Ona göre mecaz, bir acziyet göstergesi değil; aksine az lafızla çok anlam ifade etmenin bir tezahürüdür. Bunun yanında hakikat ile mecaz anlamlarının aynı lafızda birlikte murat edilip edilemeyeceği meselesi, Hanefî ve Şâfiî usûlcülerin görüşleri çerçevesinde ele alınmış; Sem‘ânî’nin bu tartışmadaki yaklaşımı ve bunun fürû-ı fıkha yansımaları incelenmiştir. Sonuç olarak çalışma, mecazın yalnızca dilbilimsel veya belâgî bir olgu olmadığını, aynı zamanda nassların delâletini ve şer‘î hükümlerin istinbatını doğrudan etkileyen temel bir usûl meselesi olduğunu ortaya koymakta; Sem‘ânî’nin bu konudaki yaklaşımının klasik usûl düşüncesi içerisindeki yerini ve özgün katkısını ortaya koymaktadır.
Zitieren
APA
Erdem, A. (2026). Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin Usûl Anlayışında Mecaz: Lafız, Delalet ve Hüküm İlişkisi. Tokat İlmiyat Dergisi, 14(1), 100-119. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1865082
Vancouver
Erdem A. Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin Usûl Anlayışında Mecaz: Lafız, Delalet ve Hüküm İlişkisi. Tokat İlmiyat Dergisi. 2026;14(1):100-119. doi:10.51450/ilmiyat.1865082
BibTeX
@article{Erdem2026,
author = {Erdem, Abdullah},
title = {Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin Usûl Anlayışında Mecaz: Lafız, Delalet ve Hüküm İlişkisi},
journal = {Tokat İlmiyat Dergisi},
year = {2026},
volume = {14},
number = {1},
pages = {100--119},
doi = {10.51450/ilmiyat.1865082}
}
EUVIMED