Kādî Abdülcebbâr ve David Ross’ta Fiillerin Ahlaki Değeri
Eskiyeni · 30.06.2026 · (62) · 771-791
DOI: 10.37697/eskiyeni.1801910 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eskiyeni, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Elmas Gülhan Gençdoğan. Die Arbeit nennt 50 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Amaç: Bu çalışmada Kādî Abdülcebbâr’ın vücûh teorisinin fiillerin ahlaki değerini belirlemede zati niteliklerin yanısıra niyet, bağlam, amaç ve sonuç gibi ilişkisel unsurlara dayanan özgün bir yöntem olarak değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Çalışmanın temel tartışma noktası, vücûh teorisinin klasik kelamda yerleşik Mu’tezilî ve Eş’arî husn-kubh yaklaşımların ötesinde, ahlaki hükmün çok boyutlu yapısını açıklayan rasyonel ve bağlamsal bir paradigma ortaya koymasıdır. Bu bağlamda makale, Kādî Abdülcebbâr’ın yaklaşımını, modern Batı etik düşüncesinin çoğulcu ve sezgici örneklerinden biri olan David Ross’un prima facie duties/ilk bakışta yükümlülükler teorisiyle karşılaştırarak kelamın çağdaş etik düşünceyle kurabileceği bağı görünür kılmayı hedeflemektedir.Yöntem: Araştırma nitel bir çalışma yönteminin ilkerine göre hazırlanmış olup tarihsel-karşılaştırmalı yöntem çerçevesinde yürütülmüştür. Kādî Abdülcebbâr’ın vücûh teorisi öncelikle kelami bağlamı içinde kavramsal olarak çözümlenmiş ardından David Ross’un sezgici rasyonalizme dayanan prima facie duties teorisiyle sistematik olarak karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırma, doğrudan tarihsel etki arayışından ziyade iki düşünürün farklı metafizik ve epistemolojik zeminlerde geliştirdikleri ahlaki çoğulculuk anlayışlarının yapısal benzerliklerini ortaya koymaya yöneliktir. Makalede kullanılan temel birincil kaynaklar Kādî Abdülcebbâr’ın el-Muğnî fî Ebvâbi’t-Tevhîd ve’l-Adl adlı, Taha Hüseyin neşrinin 6-1, 12 ve 17. ciltleridir. Yine aynı yazarın Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları tarafından basılan Şerhu’l-Usûli’l-Hamse adlı eseri de makalede temel alınan birincil kaynaklardan kabul edilebilir. Vücûh teorisine ilişkin kavramsal çerçeve dile getirilen eserlerin ilgili kısımları esas alınmak suretiyle oluşturulmuştur. Makalenin bir diğer kısmı olan David Ross’ın prima facie duties teorisine ilişkin birincil kaynaklar ise David Ross’un The Right and Good ve Foundation and Ethics adlı eserleridir.Bulgular: Bu çalışma, Kādî Abdülcebbâr’ın vücûh teorisinin Mu’tezilî ahlak anlayışını derinleştirerek fiillerin ahlaki değerine ilişkin klasik kelamın husn-kubh anlayışında bir denge kurduğunu göstermektedir. Teori, fiillerin tekil ve değişmez ilkelerle değil niyet, sonuç ve koşulların beraber değerlendirilmesiyle hükme bağlanabileceğini ileri sürmektedir. Bu yönüyle vücûh teorisi, hem aklın bilme kapasitesini hem de vahyin işlevini birlikte dikkate alan rasyonel-teolojik bir model sunmaktadır. David Ross’un prima facie duties yaklaşımı ise aynı çoğulcu ve bağlamsal ilkeleri seküler bir düzlemde rasyonel sezgiye dayandırmaktadır. Böylece iki düşünürün yaklaşımları, farklı kaynaklardan beslenmelerine rağmen ahlaki hükmün çoğul, ilişkisel ve duruma bağlı olduğu noktasında kesişmektedir.Sonuç: Kādî Abdülcebbâr’ın, vücûh teorisini, fiillerin ahlaki değerini niyet, bağlam, amaç ve sonuç gibi unsurları dikkate alan bir yaklaşımla açıkladığı söylenebilir. David Ross’un prima facie duties anlayışı ise ahlakın seküler rasyonalite temelinde çoğulcu bir yaklaşımla yeniden inşasını önermektedir. Her iki teori de ahlaki hükümlerin tekil ilkelere indirgenemeyeceğini aksine niyet, bağlam, amaç ve sonuçların değerlendirilmesiyle oluşan çok katmanlı bir etik anlayışın mümkün olabileceğini göstermektedir. Bu mukayese, kelamın çağdaş etik tartışmalar içinde evrensel bir düşünce zemini sunduğunu ortaya koymaktadır.
Zitieren
APA
Gençdoğan, E. G. (2026). Kādî Abdülcebbâr ve David Ross’ta Fiillerin Ahlaki Değeri. Eskiyeni, 771-791. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801910
Vancouver
Gençdoğan EG. Kādî Abdülcebbâr ve David Ross’ta Fiillerin Ahlaki Değeri. Eskiyeni. 2026:771-791. doi:10.37697/eskiyeni.1801910
BibTeX
@article{Gendoan2026,
author = {Gençdoğan, Elmas Gülhan},
title = {Kādî Abdülcebbâr ve David Ross’ta Fiillerin Ahlaki Değeri},
journal = {Eskiyeni},
year = {2026},
number = {62},
pages = {771--791},
doi = {10.37697/eskiyeni.1801910}
}
EUVIMED