John Toland’da Özgürlük, Determinizm ve Ahlaki Sorumluluk
Gaziantep University Journal of Social Sciences · 30.04.2026 · 25 (2) · 497-508
DOI: 10.21547/jss.1866726 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Gaziantep University Journal of Social Sciences, online erschienen am 30.04.2026. Verfasst von Sait Kar. Die Arbeit nennt 31 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu makale, Aydınlanma düşünürü John Toland’ın din felsefesi bağlamında özgürlük, determinizm ve ahlaki sorumluluk arasındaki ilişkiyi sistematik biçimde ele almaktadır. Toland, doğayı maddenin içkin hareketine dayalı, zorunlu yasalarla işleyen ve nedensellik bakımından “kapalı” bir düzen olarak kavrar. Bu yaklaşım ilk bakışta insan eylemlerinin de kaçınılmaz biçimde zorunlu neden–sonuç ilişkilerine bağlandığını düşündürür; dolayısıyla özgürlük ve sorumluluk açısından bir gerilim ortaya çıkarır. Çalışma, Toland’ın bu gerilimi “determinist yapıyı reddederek” değil, özgürlüğü metafizik bir kopuş gücü yerine rasyonel öz-yönetim olarak tanımlayarak çözmeye çalıştığını savunur.Bu çerçevede Toland’a göre özgürlük; kişinin inanç ve eylemlerini akıl yoluyla tartması, gerekçeler arasında değerlendirme yapması, tutkularını denetleyebilmesi ve kendi kararlarının sonuçlarını öngörebilmesidir. Ahlaki sorumluluk ise belirsiz bir irade kavramına veya mutlak anlamda “başka türlü yapabilme” iddiasına değil; öznenin gerekçelere duyarlılık, reflektif onay, hesap verebilirlik ve kendini düzeltme kapasitesine dayanır. Makale ayrıca Toland’ın insan psikolojisine dair vurgusunu dikkate alarak, eylemin kaynağını “irrasyonel bir irade mucizesi” yerine alışkanlıklar, arzular, karakter eğilimleri ve eğitimin biçimlendirdiği pratik akıl süreçleri üzerinden açıklar.Bu okuma, Toland’ın özgürlük anlayışının determinizm ile çatışmak zorunda olmayan uyumcu (compatibilist) bir model sunduğunu gösterir. Son olarak, bu modelin Toland’ın doğal din tasarımıyla ve ruhban otoritesine yönelik eleştirisiyle yakından ilişkili olduğu vurgulanır: gizem ve dogma yerine rasyonel denetimi öne çıkaran Toland, ahlaki failliği de aklın kamusal ölçütlerine bağlar. Böylece Toland’ın projesi, natüralist bir doğa tasavvurunu güçlü bir ahlaki özerklik ve sorumluluk teorisiyle uzlaştırmaya yönelik özgün bir Aydınlanma girişimi olarak değerlendirilmektedir.
Zitieren
APA
Kar, S. (2026). John Toland’da Özgürlük, Determinizm ve Ahlaki Sorumluluk. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 25(2), 497-508. https://doi.org/10.21547/jss.1866726
Vancouver
Kar S. John Toland’da Özgürlük, Determinizm ve Ahlaki Sorumluluk. Gaziantep University Journal of Social Sciences. 2026;25(2):497-508. doi:10.21547/jss.1866726
BibTeX
@article{Kar2026,
author = {Kar, Sait},
title = {John Toland’da Özgürlük, Determinizm ve Ahlaki Sorumluluk},
journal = {Gaziantep University Journal of Social Sciences},
year = {2026},
volume = {25},
number = {2},
pages = {497--508},
doi = {10.21547/jss.1866726}
}
EUVIMED