İlliyetin Umûr-i Âmme’de Konumlanışı: Tûsî, Kuşçu ve Devvânî’nin Katkıları
Eskiyeni · 30.06.2026 · (62) · 903-923
DOI: 10.37697/eskiyeni.1801884 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eskiyeni, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Berna Kavuk. Die Arbeit nennt 44 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Amaç: Bu çalışma, müteahhirûn dönemi kelâmında illiyet meselesinin umûr-ı âmme bahisleri içindeki konumunu Nasîrüddin Tûsî (öl. 672/1274), Ali Kuşçu (öl. 879/1474) ve Celâleddin Devvânî’nin (öl. 908/1502) görüşleri üzerinden incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, illet ve ma‘lûl ile ilgili meselelerin hangi kıstaslara bağlı olarak umûr-ı âmme kapsamına dahil edildiğidir. Ayrıca, umûr-ı âmme kapsamına ilişkin tercihlerin nedensellik anlayışı çerçevesinde nasıl belirlendiği gösterilmektedir. Çalışma, illiyet bahislerinin gelenek içerisinde çeşitli açılardan tetkik edilerek umûr-ı âmme kapsamında nasıl ele alındığını ve tartışmanın dinamik bir yapı sergilediğini ortaya koymayı hedeflemektedir.Yöntem: Araştırma nitel bir yöntemle yürütülmüş; Tûsî, Kuşçu ve Devvânî’nin metin-şerh ve hâşiye türündeki eserleri metin analizi tekniğiyle değerlendirilmiştir. Bu kapsamda söz konusu eserler karşılaştırmalı biçimde incelenmiş, kavramsal çözümlemelerde umûr-ı âmme, illet-ma‘lûl ve ikinci akledilirler kavramları merkezde tutulmuştur. Konu, hem Tûsî’nin metafizik sistematiğinde hem de Tecrîd geleneği şerh ve hâşiyelerinde gelişen yorumlar üzerinden ele alınarak kelâm-felsefe ilişkisine katkı sağlayan yönleriyle incelenmiştir.Bulgular: Tûsî, benimsediği nedensellik anlayışı doğrultusunda illet veya ma‘lûl olma bakımından bütün varlıkları ilgilendiren bir mesele olarak gördüğü illiyet bahislerini, Tecrîdü’l-akāid adlı eserinde umûr-ı âmme içerisinde ele almıştır. Kuşçu ise umûr-ı âmme yorumu ve ikinci akledilirler anlayışının bir neticesi olarak illiyet ve ma‘lûliyetin umûr-ı âmme kapsamına dahil edilmesini farklı bir sebeple gerekçelendirmiştir. Kuşçu’nun görüşlerini ve Tûsî’ye yönelttiği eleştirileri değerlendiren Devvânî, tartışmaya yeni bir boyut ekleyerek maddî ve sûrî illetin cisme özgü olmasından hareketle umûr-ı âmme kapsamında incelenmesinin doğruluğunu temellendirmiştir.Sonuç: Tûsî, illiyet bahislerini umûr-ı âmmeye dahil ederek İbn Sînâcı yaklaşımın kelâmcılar tarafından benimsenmesinde rol oynamıştır. Bu bahislerin umûr-ı âmme kapsamında ele alınması, kelâm-felsefe ilişkisini yansıtan metodolojik bir tercih olmanın ötesinde müteahhirûn dönemi kelâmının düşünsel çeşitliliğini ve derinliğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, Tûsî’den Devvânî’ye uzanan çizgide tartışmanın değişen seyrini açıklığa kavuşturarak literatürdeki boşluğu doldurmakta; ayrıca söz konusu dönemin varlık ve nedensellik anlayışını yeniden okuma imkânı sunmaktadır. Gelecek araştırmalarda, bu tartışmanın farklı şerh geleneklerindeki durumu ve sonraki Osmanlı kelâmcıları üzerindeki yansımaları incelenebilir.
Zitieren
APA
Kavuk, B. (2026). İlliyetin Umûr-i Âmme’de Konumlanışı: Tûsî, Kuşçu ve Devvânî’nin Katkıları. Eskiyeni, 903-923. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801884
Vancouver
Kavuk B. İlliyetin Umûr-i Âmme’de Konumlanışı: Tûsî, Kuşçu ve Devvânî’nin Katkıları. Eskiyeni. 2026:903-923. doi:10.37697/eskiyeni.1801884
BibTeX
@article{Kavuk2026,
author = {Kavuk, Berna},
title = {İlliyetin Umûr-i Âmme’de Konumlanışı: Tûsî, Kuşçu ve Devvânî’nin Katkıları},
journal = {Eskiyeni},
year = {2026},
number = {62},
pages = {903--923},
doi = {10.37697/eskiyeni.1801884}
}
EUVIMED