EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Emevî Bürokrasisinde Gayrimüslim Bir Kâtip: Sercûn b. Mansûr

Abdullah Burgu

BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ · 30.06.2026 · 13 (1) · 1-22

DOI: 10.33460/beuifd.1769903 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Abdullah Burgu. Die Arbeit nennt 54 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Medine’de Hz. Peygamber tarafından kurulup, Emevîler zamanında Dımaşk’ta bürokratik geleneğini oluşturmayı başaran İslâm Devleti’inde idari sistem devletin en önemli sacayağını meydana getirmiştir. Özellikle saray ve çevre binalara, kâtip adı verilen maliye, idare ve yazışma konularında uzman devlet memurlarının vazifelerinin yürüttükleri dîvân daireleri yerleştirilmiştir. Hilafetin Muâviye b. Ebû Süfyân’a geçmesinden itibaren devletin yönetildiği saray kompleksi içerisinde, İslâm fetihlerinin de sağladığı beşerî kaynağın etkisiyle çeşitli inanç ve milletlerden kâtipler görev almaya başlamıştır. Bürokratik geleneğin oturmasıyla birlikte, güçlü bir idari mekanizma kurulmuş, böylece zimmî memur istihdamı, Müslüman kâtiplerin yetişmesine rağmen İslâm devletlerinin bütününe yayılarak sürekliliğini koruyan bir özelliğe dönüşmüştür. Nitekim İslâm tarihi boyunca gayrimüslim zümrelerin, Müslüman devletlerin idari sistemleri içerisinde varlık gösterdikleri ve dönemin siyasi, sosyal, iktisadi ve ilmî gelişmelerinde rol oynadıkları bilinmektedir. Köklü bir devlet geleneği taşıyan Sâsânî ve Bizans bakiyesi devlet memurlarının istihdam örneklerine erken devirlerden itibaren rastlanılmakla birlikte; Emevî Devleti’nde daha fazla çeşitlilik göstererek, yaygın bir yabancı memur istihdamıortaya çıkmıştır. Çünkü yeni fethedilen bölgelerin idari ve iktisadi açıdan yönetilmesinde bölge halkından Arap, Farîsî, Rum ve Kıptî çok sayıda kâtibe ihtiyaç duyulmuş, özellikle haraç dîvânları uzun bir süre fethedilen bölgeleri yakından tanıyan yerli kâtiplerin uhdesinde kalmıştır. Erken İslâmî dönem kaynaklarının verdiği bilgiler, kâtiplerin sorumluluklarının sadece idari ve mali işlerle sınırlı kalmadığını; aynı zamanda dönemin siyasi olaylarında da önemli bir rol oynadıklarını göstermektedir. Zaman içerisinde adeta tarihin sessiz figürlerine dönüşen gayrimüslim kâtipler, İslâm devletlerinin kurumsal yapısının şekillenmesinin birinci dereceden şahitleri, hatta mimarları olmuşlardır. Müesseseleşme süreci adı verilen bu dönüşümün arka planında çalışan kâtipler, çoğunlukla bir aile geleneği halinde mesleklerini icra etmişler ve gelecek nesillerine kâtiplik sanatını aktarmayı başarmışlardır. İslâm tarihinin ilerleyen dönemlerinde toplumun seçkin sınıflarına evrilen ve kaynaklar tarafından daha fazla üzerlerinde durulmaya başlanan kâtip ailelerinin ilk arketipini meydana getiren örneklerinden birisi de zımmî asıllı bir kâtip olarak bilinen Sercûn b. Mansûr ismindeki Emevî kâtibidir. Bu makale, Muâviye b. Ebû Süfyân’ın hilafetiyle birlikte tarih kitaplarında ismine rastlanmaya başlanan maliye kâtibi Sercûn b. Mansûr er-Rûmî’nin Emevîler Dönemi’nde yaşanan hadiselerdeki etkisini konu edinmektedir. Hıristiyanlığa bağlı kalan bir kâtibin tarihî olaylardaki rolünü ortaya çıkarmayı amaçlayan bu çalışma, aynı zamanda bir dönem analizini de içermekte ve bir meslek grubunun nasıl müteselsilen saray bürokrasisinde yer edinebildiğini de anlama üzerine odaklanmıştır. Çalışmada erken dönem İslâm bürokrasi tarihinin en dikkat çekici zümrelerinden olan kâtiplerden biri örnek alınarak, dönemin siyasi olayları üzerindeki etkileri incelenmiştir. Tek bir şahıs ve onunla iltisaklı bir meslek grubunun özelden genele ne tür bir etki ortaya koyduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda Hıristiyan kâtip Sercûn b. Mansûr er-Rûmî’nin ilişkiler ağının ortaya çıkarılmasını önceleyen bir tarihyazım yaklaşımıyla hareket edilmiş ve prosopografik yöntem kullanılarak döküman analizi yapılmıştır. Dönemin siyasi olaylarını anlatan İslâm tarihinin klasikleşen ana kronikleri, kâtiplerin menşei ve geleneksel uzmanlıkları hakkında malumatlar içeren fütûh kitapları ve konuya temas eden modern araştırmalardan istifade edilmiştir.Çalışmada erken dönem İslâm bürokrasi tarihinin en dikkat çekici zümrelerinden olan kâtiplerden bir örnek alınarak, dönemin siyasi olayları üzerindeki etkileri incelenmiştir. Tek bir şahıs ve onunla iltisaklı bir meslek grubunun özelden genele ne tür bir etki ortaya koyduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda Hıristiyan kâtip Sercûn b. Mansûr’ er-Rûmî’nin lişkiler ağının ortaya çıkarılmasını önceleyen bir tarihyazım yaklaşımıyla hareket edilmiş ve prosopografik yöntem kullanılarak döküman analizi yapılmıştır. Dönemin siyasi olaylarını anlatan İslâm tarihinin klasikleşen ana kronikleri, kâtiplerin menşei ve geleneksel uzmanlıkları hakkında malumatlar içeren fütûh kitapları ve konuya temas eden modern araştırmalardan istifade edilmiştir.

Zitieren

APA

Burgu, A. (2026). Emevî Bürokrasisinde Gayrimüslim Bir Kâtip: Sercûn b. Mansûr. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, 13(1), 1-22. https://doi.org/10.33460/beuifd.1769903

Vancouver

Burgu A. Emevî Bürokrasisinde Gayrimüslim Bir Kâtip: Sercûn b. Mansûr. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ. 2026;13(1):1-22. doi:10.33460/beuifd.1769903

BibTeX
@article{Burgu2026,
  author = {Burgu, Abdullah},
  title = {Emevî Bürokrasisinde Gayrimüslim Bir Kâtip: Sercûn b. Mansûr},
  journal = {BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ},
  year = {2026},
  volume = {13},
  number = {1},
  pages = {1--22},
  doi = {10.33460/beuifd.1769903}
}
Kostenlos starten →