MİLLETLER CEMİYETİ ARŞİV BELGELERİNDE BOĞAZLAR KOMİSYONU VE TÜRKİYE’NİN EGEMENLİK MÜCADELESİ (1923-1936)
Belgi Dergisi · 20.07.2026 · (32) · 113-140
DOI: 10.33431/belgi.1929950 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Belgi Dergisi, online erschienen am 20.07.2026. Verfasst von Yaşar Aldırmaz. Die Arbeit nennt 55 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Lozan Boğazlar Sözleşmesi (1923), Türk Boğazları’nda askerden arındırılmış bir bölge öngörmüş, geçiş rejimini düzenlemiş ve bu rejimin uygulanmasını denetleyecek uluslararası bir komisyon kurmuştur. Sözleşme ile Türkiye’nin kendi toprakları üzerindeki askeri yetkileri kısıtlanmış ve denetim yetkisi çok uluslu bir organa verilmiştir. 1924’ten 1936’ya kadar on üç yıl faaliyet gösteren Boğazlar Komisyonu, deniz trafiğini izlemek, Sözleşme uygulamasını gözetmek ve Milletler Cemiyeti Konseyi’ne yıllık rapor sunmakla yükümlüydü. Komisyon, tasarlanan denetim işlevine karşın, denetleyeceği devletin sağladığı bilgi ve altyapıya bağımlı bir organ olarak faaliyet göstermiştir. Montrö Sözleşmesi’nin (1936) yürürlüğe girmesiyle Komisyon lağvedilmiş, askerden arındırma yükümlülüğü kaldırılmış ve Boğazlar’ın denetimi tümüyle Türkiye’ye geçmiştir. Mevcut literatür Lozan-Montrö sürecini ağırlıklı olarak diplomatik müzakereler üzerinden ele almıştır. Komisyon’un kurumsal işleyişi ve günlük operasyonları birincil kaynaklara dayalı olarak yeterince incelenmemiştir. Bu makale, Milletler Cemiyeti Arşivi’nin yedi ayrı belge serisini sistematik biçimde inceleyerek bu eksikliği gidermeyi amaçlamaktadır. 1919’dan 1937’ye uzanan söz konusu belge havuzu, Komisyon’un kuruluş sürecini, yıllık raporlama usulünü, bütçe ve personel düzenlemelerini, Cemiyet bürokrasisiyle ilişkilerini ve Montrö’ye giden revizyon sürecini belgelemekte olup Türkçe akademik literatürde ilk kez bir arada değerlendirilmektedir. Makale, Komisyon’un Türkiye’nin egemenliğini kısıtlamak üzere tasarlanmış bir mekanizma olduğunu, ancak Türkiye’nin başkanlık pozisyonu ve bilgi akışı üzerindeki kontrolü sayesinde bu mekanizmanın operasyonel etkinliğini aşındırdığını ve uluslararası güvenlik ortamındaki değişimi isabetli bir zamanlamayla değerlendirerek tam egemenliğini yeniden tesis ettiğini savunmaktadır. Çalışma, Boğazlar meselesine Cemiyet bürokrasisinin kurumsal perspektifinden yeni bir boyut kazandırarak mevcut literatürdeki diplomatik odaklı yaklaşımı tamamlamaktadır.
Zitieren
APA
Aldırmaz, Y. (2026). MİLLETLER CEMİYETİ ARŞİV BELGELERİNDE BOĞAZLAR KOMİSYONU VE TÜRKİYE’NİN EGEMENLİK MÜCADELESİ (1923-1936). Belgi Dergisi, 113-140. https://doi.org/10.33431/belgi.1929950
Vancouver
Aldırmaz Y. MİLLETLER CEMİYETİ ARŞİV BELGELERİNDE BOĞAZLAR KOMİSYONU VE TÜRKİYE’NİN EGEMENLİK MÜCADELESİ (1923-1936). Belgi Dergisi. 2026:113-140. doi:10.33431/belgi.1929950
BibTeX
@article{Aldrmaz2026,
author = {Aldırmaz, Yaşar},
title = {MİLLETLER CEMİYETİ ARŞİV BELGELERİNDE BOĞAZLAR KOMİSYONU VE TÜRKİYE’NİN EGEMENLİK MÜCADELESİ (1923-1936)},
journal = {Belgi Dergisi},
year = {2026},
number = {32},
pages = {113--140},
doi = {10.33431/belgi.1929950}
}
EUVIMED