İbn Mâlik’in Sarf Teorisi: İ‘lâl, Tesniye ve Nisbette Kuramsal Açılımlar
İlahiyat Tetkikleri Dergisi · 2026
DOI: 10.29288/ilted.1792136 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 2026. Verfasst von İsa Hızıroğlu. Die Arbeit nennt 53 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Arap dili ve gramerinde otorite kabul edilen İbn Mâlik (ö. 672/1274), yedinci yüzyılın önde gelen şahsiyetlerindendir. Didaktik manzum eseri Elfiyye ile şöhret bulmuş, Arap dilbilimini sistematize ederek hem gramer öğretiminde hem de kuralların kalıcı olmasında etkin rol oynamıştır. Özellikle Elfiyye, çok sayıda şerh ve haşiyeye konu olarak kendisinden sonra gelen birçok dilciyi derinden etkilemiştir. Önceki ekollerden faydalanmakla birlikte taklitçi bir tutum sergilemeyen İbn Mâlik, sorgulayıcı ve eleştirel bir bakış açısıyla Arap dilbilimine yeni yorumlar kazandırmıştır. Benimsediği görüşleri dahi kendine özgü bir süzgeçten geçirmiş, daima özgünlüğünü koruyarak kendi düşüncelerini ortaya koymayı amaçlamıştır. O, sarf ilmine ait özgün fikirlerinde, dilin kapsamının genişletilmesi ve kuralların yeniden yorumlanmasına yönelik önemli adımlar atmıştır. Bu çalışmanın temel amacı; İbn Mâlik’in söz konusu özgün metodolojisini i‘lâl, tesniye ve nisbet konuları üzerinden inceleyerek, bu yaklaşımların sarf ilmine olan etkilerini ortaya koymaktır. Örneğin, semaî kabul edilen ism-i cem ve cem‘i mükesserin tesniye edilmesini kıyasa dayandırarak semaîlik anlayışına yeni bir boyut getirmiş; dilin duyulan örneklerle sınırlı kalmayıp kural dâhilinde genişleyebileceğine işaret etmiştir. Ayrıca if‘âl ve istif‘âl baplarında morfolojik değişim kriterleri belirlemiş ve tesniyeye mülhak lafızları i‘râb özelliklerine ağırlık vererek yorumlamıştır. Yapılan incelemeler neticesinde elde edilen bulgular, İbn Mâlik’in, kendisinden önceki dilcilerin semaî ve kıyas ayrımını katı bir şekilde savunan yaklaşımlarından farklı bir yol izlediğini ve semaî kabul edilen örnekleri bile kural tabanlı bir çerçevede değerlendirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak, İbn Mâlik’in mevcut kullanımlardan hareketle dilin daha sistematik hâle gelmesi için önemli yenilikler getirdiği ve özellikle şâz/nadir olguları kıyasî bir zemine taşıyarak mevcut kuralların kapsamının genişlemesinde etkili olduğu tespit edilmiştir.
Zitieren
APA
Hızıroğlu, İ. (2026). İbn Mâlik’in Sarf Teorisi: İ‘lâl, Tesniye ve Nisbette Kuramsal Açılımlar. İlahiyat Tetkikleri Dergisi. https://doi.org/10.29288/ilted.1792136
Vancouver
Hızıroğlu İ. İbn Mâlik’in Sarf Teorisi: İ‘lâl, Tesniye ve Nisbette Kuramsal Açılımlar. İlahiyat Tetkikleri Dergisi. 2026. doi:10.29288/ilted.1792136
BibTeX
@article{Hzrolu2026,
author = {Hızıroğlu, İsa},
title = {İbn Mâlik’in Sarf Teorisi: İ‘lâl, Tesniye ve Nisbette Kuramsal Açılımlar},
journal = {İlahiyat Tetkikleri Dergisi},
year = {2026},
doi = {10.29288/ilted.1792136}
}
EUVIMED