Kümûn Teorisi Bağlamında Yaratılışın İki Yorumu: Nazzâm ve İbn Hazm
Kadim Akademi SBD · 28.06.2026 · 10 (1) · 25-47
DOI: 10.55805/kadimsbd.1924624 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Kadim Akademi SBD, online erschienen am 28.06.2026. Verfasst von Ümran Çokdoğan. Die Arbeit nennt 47 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Âlemin yaratılması ve sürekliliği konusu, İslâm kelâmında Tanrı-âlem ilişkisini açıklamada belirleyici hareket noktalarından biri olmuştur. Bu teoloji merkezli âlem anlayışı, düşünürlerin inanç biçimleri ile benimsedikleri yöntem ve kavramlara bağlı olarak farklı yorumlara konu olmuştur. Yaratmanın mahiyeti ve ilâhî fiille ilişkisi bu tartışmaların asıl problem alanlarından biri olmuştur. Bu çerçevede geliştirilen yaklaşımlar, daha önce var olan kelâmî anlayış kalıplarının pasif nesnesi olmanın ötesinde, kelâm geleneğinin kavramsal dilini, tartışma biçimlerini ve sorunsal sınırlarının şekillenmesinde etkili olmuştur. Özellikle yaratılış, değişim ve süreklilik mefhumları etrafında şekillenen bu bağlamdaki tartışmalar, kelâmcıların varlık anlayışlarını hangi ontolojik kabuller üzerine inşa ettiklerini görünür kılmıştır. Bu yönelimler, Nazzâm ve İbn Hazm örneğinde Tanrı, âlem ve değişim ilişkisine dair kelâmî yaklaşımların teorik öncüllerini göstermesi bakımından önemlidir. Çalışmanın başlıca sorunsalı, yaratılışın sürekliliğinin Nazzâm ve İbn Hazm tarafından nasıl bir ontolojik ve kavramsal çerçevede şekillendirildiğidir. Bu çalışma, İslâm kelâmındaki kümûn teorisini merkeze alarak, Nazzâm ile İbn Hazm’ın yaratılış hakkındaki yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Böylece yaratılış meselesinin kelâmî tartışmalarda yalnızca metafizik bir sorun olarak yer almadığını; bunun yanı sıra bilgi, nedensellik ve ilâhî fiilin sürekliliğinin nasıl kavrandığıyla ilişkili çok katmanlı bir problem alanı olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda klasik kelâm kaynakları ve çağdaş araştırmalar, tarihsel bağlamları dikkate alınarak karşılaştırmalı bir yöntemle ele alınmıştır. İncelemede, Nazzâm ve İbn Hazm’ın yaratma anlayışlarını anlamlandırmak amacıyla cisim, araz ve cevher mefhumları titizlikle incelenmiş; bu kavramlar çerçevesinde kelâmî yaratılış kuramlarının tarihsel gelişimi ve düşünsel sürekliliği göz önünde bulundurulmuştur. İnceleme sonucunda, Nazzâm’ın âlem tasavvurunun Allah’ın âlemi yoktan yaratması fikrine dayandığı, varlıkların ise kendi tabiatlarına uygun olarak ve vakti geldiğinde ‘‘kuvveden fiile’’ geçerek zuhûr ettikleri anlayışıyla temellendirildiği tespit edilmiştir. İbn Hazm’ın yaklaşımında da âlemin bir başlangıcının olduğu kabul edilmekle birlikte, yaratmanın yalnızca başlangıç anıyla sınırlı kalmadığı; aksine ‘‘halk-ı cedîd’’ kavramı çerçevesinde yaratmanın ilâhî fiil olarak süreklilik arz ettiği ve varlığın her aşamasında doğrudan ilâhî iradeye bağlı olduğu görülmektedir. Değerlendirme bölümünde, iki düşünürün yaratma anlayışlarındaki benzerlik ve farklılıklar mukayeseli biçimde ele alınmış; bu yaklaşımlar kelâm geleneği içerisinde yaratılış tartışmaları bağlamında değerlendirilmiştir.
Zitieren
APA
Çokdoğan, Ü. (2026). Kümûn Teorisi Bağlamında Yaratılışın İki Yorumu: Nazzâm ve İbn Hazm. Kadim Akademi SBD, 10(1), 25-47. https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1924624
Vancouver
Çokdoğan Ü. Kümûn Teorisi Bağlamında Yaratılışın İki Yorumu: Nazzâm ve İbn Hazm. Kadim Akademi SBD. 2026;10(1):25-47. doi:10.55805/kadimsbd.1924624
BibTeX
@article{okdoan2026,
author = {Çokdoğan, Ümran},
title = {Kümûn Teorisi Bağlamında Yaratılışın İki Yorumu: Nazzâm ve İbn Hazm},
journal = {Kadim Akademi SBD},
year = {2026},
volume = {10},
number = {1},
pages = {25--47},
doi = {10.55805/kadimsbd.1924624}
}
EUVIMED