Erken Cumhuriyet Dönemi İşçi Yerleşkesini Hegemonya Kavramı Üzerinden Düşünmek
Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi · 30.04.2026 · 11 (1) · 99-121
DOI: 10.26835/my.1825768 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi, online erschienen am 30.04.2026. Verfasst von Esra Duygun und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 46 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Konut, barınma işlevinin ötesinde, toplumsal ilişkilerin kurulduğu ve yeniden üretildiği bir alan olarak tarih boyunca farklı anlamlar taşır. Sanayi Devrimi’nin iş ve iş dışı yaşamı iç içe geçirdiği koşullarda, konutun anlamı da dönüşür, fabrikanın uzantısı haline gelerek gündelik yaşamın ve toplumsal ilişkilerin yeniden örgütlendiği bir mekâna evrilir. Fabrikaların çevresinde gelişen konutlar, sosyal tesisler ve ortak alanlar işverenin işçi üzerinde denetim ağını genişletir, iş ve işverene olan bağımlılık ekonomik olmanın yanı sıra mekânsal, psikolojik ve toplumsal boyutlarda da derinleşir. Böylece konut, rızaya dayalı tahakkümün somutlaştığı bir düzenek haline gelir. Bu dönüşüm, Antonio Gramsci’nin hegemonya kavramı aracılığıyla daha açık biçimde kavranabilir. Gramsci, tahakkümün baskıdan ziyade rıza yoluyla kurulduğunu vurgular, onun politik toplum–sivil toplum ayrımı, yönetimsel ve toplumsal iktidar ilişkilerinin mekânsal boyutlarını çözümlemeye imkân verir.Çalışma, Gramsci’nin hegemonya kavramsallaştırmasındaki politik toplum, sivil toplum ve hegemonik aygıtlar arasındaki ilişkileri, fabrika yerleşiminin mekânsal örgütlenişi üzerinden yeniden yorumlar. Bu çerçevede, zoru kurumsallaştıran yapılar ile rızayı üreten mekânsal düzenlemeler, fabrikanın toplumsal alanında iç içe geçer. İşçi konutu, bu ilişkiler içinde hiyerarşileri görünür kılan, aidiyeti pekiştiren ve bağımlılığı derinleştiren bir hegemonya aygıtı olarak işler.Konutun bu bağlamda geçirdiği yapısal ve anlamsal dönüşümler, üretim mekânına bağlı ilk yerleşke örneklerinin görüldüğü Erken Cumhuriyet dönemi üzerinden tartışılmıştır. Çalışma, Sümerbank öncülüğünde erken Cumhuriyet sanayileşme politikaları çerçevesinde kurulan iki öncü sanayi yerleşkesini —Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası (1935) ve Karabük Demir Çelik Fabrikası (1938) — karşılaştırmalı biçimde ele alır. Kayseri örneği, fabrika sınırları içinde örgütlenen yerleşim modeliyle üretim ve barınmanın aynı sistemde bütünleştiği yapıyı temsil ederken; Karabük, fabrika dışına taşan ve kentsel dokuya eklemlenen yerleşim modeliyle bu yapının farklı örgütlenme biçimini ortaya koyar. Bulgular, işçi konutunun barınmanın ötesinde aidiyet, disiplin ve bağımlılık üreten bir hegemonya aygıtı olduğunu, hegemonyanın ise fabrikanın mekânsal sınırına göre farklı biçimlerde görünür hale geldiğini göstermektedir.
Zitieren
APA
Duygun, E., & Koca, D. (2026). Erken Cumhuriyet Dönemi İşçi Yerleşkesini Hegemonya Kavramı Üzerinden Düşünmek. Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 11(1), 99-121. https://doi.org/10.26835/my.1825768
Vancouver
Duygun E, Koca D. Erken Cumhuriyet Dönemi İşçi Yerleşkesini Hegemonya Kavramı Üzerinden Düşünmek. Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi. 2026;11(1):99-121. doi:10.26835/my.1825768
BibTeX
@article{Duygun2026,
author = {Duygun, Esra and Koca, Duygu},
title = {Erken Cumhuriyet Dönemi İşçi Yerleşkesini Hegemonya Kavramı Üzerinden Düşünmek},
journal = {Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi},
year = {2026},
volume = {11},
number = {1},
pages = {99--121},
doi = {10.26835/my.1825768}
}
EUVIMED