XVII. Yüzyılda Cüveynî’yi Yeniden Okumak: Kuşâşî’nin Vahdet-i Vücûd ve Eş‘arîliği Uzlaştırma Girişimi
Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD) · 03.11.2026 · (Advanced Online Publication)
DOI: 10.17335/sakaifd.1929619 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD), online erschienen am 03.11.2026. Verfasst von Şerife Nur Çelik. Die Arbeit nennt 48 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
XVII. yüzyılda Hicaz ilim geleneği, İslam düşüncesinde süreklilik ve değişimin, özellikle tecdid hareketlerinin anlaşılması açısından önemlidir. Bu geleneğin önemli isimlerinden Ahmed el-Kuşâşî (ö. 1071/1661); İmâmü’l-Haremeyn Cüveynî’nin (ö. 478/1085) insan fiillerine dair görüşlerini yeniden gündeme getirdiği el-İntisâr isimli eserinde Eş‘arî gelenek ile vahdet-i vücud düşüncesini uzlaştırmacı bir perspektifle ele almış, fikirleri tecdid düşüncesinin önemli temsilcilerinden sayılan müridi ve tilmizi İbrâhim el-Kûrânî’nin (ö. 1101/1690) düşüncesini derinden etkilemiştir. Mevcut literatür incelendiğinde, Cüveynî’nin görüşlerinin vahdet-i vücûd geleneği bağlamında yeniden yorumlanmasını doğrudan konu edinen müstakil bir çalışmanın bulunmadığı görülmektedir. Bunun yanı sıra, Kuşâşî ve Kûrânî üzerine yapılan araştırmalarda, Kûrânî’nin düşünce dünyasının şekillenmesinde önemli bir etkisi bulunan şeyhi Kuşâşî’nin insan fiilleri meselesine ilişkin ilmî mirası yeterli kapsam ve derinlikte ele alınmamıştır. Literatürdeki bu boşluğa katkı sunmayı amaçlayan bu makale, Cüveynî’nin ilmî mirasının vahdet-i vücûd perspektifinden, özellikle tevhîd-i sıfât ve tevhîd-i ef‘âl ilkeleri çerçevesinde nasıl yeniden yorumlandığını incelemektedir. Bunun yanı sıra çalışma, tecdid hareketleriyle ilişkilendirilen İbrâhim el-Kûrânî’nin insan fiillerine ilişkin görüşlerinin hangi düşünsel kaynaklara dayandığını ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu amaca matuf olarak Kuşâşî’nin el-İntisâr eserinin merkeze alındığı bu makalede, Cüveynî’nin insan fiillerine dair görüşleri, Kuşâşî’nin bu görüşleri yeniden ele yorumlaması ve Kûrânî’nin bu geleneği nasıl tevârüs ettiğini karşılaştırmalı ve diyakronik bir şekilde incelenmiş, düşünürlerin kavramsal çerçeveleri, argümanları ve eleştirilere cevapları, metinler arası ilişki dikkate alınarak analiz edilmiştir. Böylece Cüveynî’nin görüşlerinin sonraki dönemde nasıl yorumlandığı ve Kuşâşî’nin bu mirası hangi teorik zeminde ele aldığı ortaya konulmuştur. Bu çalışma aynı zamanda Cüveynî, Kuşâşî ve Kûrâni arasındaki irtibatı inceleyerek tecdid hareketlerinin kaynağını konu edinen modern literatürün Kûrânî’nin düşüncesini hadis merkezli ve selefî düşüncenin devamı olarak ele almasına alternatif olarak, bu çalışma onun düşüncesini Kuşâşî aracılığıyla şekillenen kelâmî-tasavvufî mirasın devamı olarak okumayı önermektedir.
Zitieren
APA
Çelik, Ş. N. (2026). XVII. Yüzyılda Cüveynî’yi Yeniden Okumak: Kuşâşî’nin Vahdet-i Vücûd ve Eş‘arîliği Uzlaştırma Girişimi. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD). https://doi.org/10.17335/sakaifd.1929619
Vancouver
Çelik ŞN. XVII. Yüzyılda Cüveynî’yi Yeniden Okumak: Kuşâşî’nin Vahdet-i Vücûd ve Eş‘arîliği Uzlaştırma Girişimi. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD). 2026. doi:10.17335/sakaifd.1929619
BibTeX
@article{elik2026,
author = {Çelik, Şerife Nur},
title = {XVII. Yüzyılda Cüveynî’yi Yeniden Okumak: Kuşâşî’nin Vahdet-i Vücûd ve Eş‘arîliği Uzlaştırma Girişimi},
journal = {Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD)},
year = {2026},
number = {Advanced Online Publication},
doi = {10.17335/sakaifd.1929619}
}
EUVIMED