Tanrı’nın Varlığının Temellendirilmesi: İbn Sînâ’nın Temel Kavramlar Doktrini ve Plantinga’nın Temel İnanç Doktrini
Dini Araştırmalar · 30.06.2026 · (71) · 251-278
DOI: 10.15745/da.1882142 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Dini Araştırmalar, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Mehmet Alperen Saz. Die Arbeit nennt 17 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu makale, İbn Sînâ’nın temel kavramlar doktrini ile Alvin Plantinga’nın temel inanç teorisini Tanrı inancının rasyonel temellendirilmesi bağlamında karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde İbn Sînâ’nın bilgi tasnifi, evvelî kavramlar anlayışı ve zorunluluk–imkân analizi üzerinden Zorunlu Varlık’a (Vâcibu’l-Vücûd) burhânî bir tarzda ulaşma imkânı açıklanmaktadır. Buna göre Tanrı inancı, aklın zorunlu ilkelerine ve varlığın metafizik yapısına dayanan delilci bir epistemik güzergâhın sonucudur. İbn Sînâ’nın bu yaklaşımı, bilginin doğasına ilişkin kuşatıcı bir çerçeve sunmakta ve metafizik araştırmanın nihai gayesinin Tanrı’nın zorunlu varlık olarak bilinebilirliğini temellendirmek olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda İbn Sînâ’nın doktrini, metafiziğin imkânını insan zihninin doğasında bulunan ilk kavramlarla (temel kavramlar) ilişkilendirerek delilci geleneğin en sistematik örneklerinden birini teşkil eder. Ayrıca onun düşüncesi hem İslam felsefesi geleneğinde hem de Orta Çağ Latin düşüncesinde bıraktığı etkiler bakımından, Tanrı’nın varlığına dair rasyonel temellendirmenin en belirgin modellerinden biri olarak değerlendirilebilir. İkinci bölümde Plantinga’nın klasik temelselciliği genişletilerek Tanrı inancını ‘dış dünya’ ve ‘diğer zihinler inancı’ gibi temel (basic) ve delilsiz kabul edilebilir bir inanç olarak konumlandıran yaklaşımı analiz edilmektedir. Plantinga, her ne kadar Tanrı’nın varlığı lehine birçok argüman kullansa da, temel inanç yaklaşımına cevaz veriyor olması açısından karşılaştırmaya değer bir pozisyona sahip gibi görünmektedir. Plantinga ilahi sezgi ve doğru işleyişe (proper function) dayalı meşruluk (warrant) anlayışı çerçevesinde, Tanrı inancının delilden ziyade, Tanrısal tasarım planına uygun işleyen bilişsel mekanizmalara bağlı olarak rasyonel olabileceğini savunmaktadır. Plantinga’nın bu yaklaşımı, modern epistemolojide delilciliğe yöneltilen eleştirilerle paralellik arz etmekte ve inancın rasyonelliğini bilişsel yetilerin güvenilirliğine bağlayarak epistemik meşruiyet tartışmasına alternatif bir perspektif sunmaktadır. Bu çerçevede Tanrı inancı, kişinin bilişsel donanımının doğru işlemesi durumunda herhangi bir çıkarımsal gerekçeye ihtiyaç duyulmaksızın rasyonel kabul edilebilmektedir. Ayrıca Plantinga’nın modeli, teizme yönelik çağdaş eleştiriler karşısında inancın savunulabilirliğini doğal bilişsel mekanizmalar üzerinden temellendirerek yeni bir açıklama imkânı ortaya koymaktadır. Karşılaştırma bölümünde İbn Sînâ’da metafiziksel apaçıklığa dayalı delilcilik ile Plantinga’da bilişsel tasarlanmışlığa dayalı temelselciliğin teizmi temellendirme imkânları ve riskleri tartışılmaktadır. Her iki düşünürün Tanrı inancının kaynağına ilişkin felsefi sezgileri, teizmin epistemik meşruiyeti konusunda iki farklı güzergâh ortaya koymaktadır. Bu çalışma, İbn Sînâ’nın delilden imana, Plantinga’nın ise imandan rasyonelliğe giden iki farklı epistemik güzergâh sunduğunu ileri sürerek din felsefesi yapmanın alternatif iki yoluna işaret etmektedir.
Zitieren
APA
Saz, M. A. (2026). Tanrı’nın Varlığının Temellendirilmesi: İbn Sînâ’nın Temel Kavramlar Doktrini ve Plantinga’nın Temel İnanç Doktrini. Dini Araştırmalar, 251-278. https://doi.org/10.15745/da.1882142
Vancouver
Saz MA. Tanrı’nın Varlığının Temellendirilmesi: İbn Sînâ’nın Temel Kavramlar Doktrini ve Plantinga’nın Temel İnanç Doktrini. Dini Araştırmalar. 2026:251-278. doi:10.15745/da.1882142
BibTeX
@article{Saz2026,
author = {Saz, Mehmet Alperen},
title = {Tanrı’nın Varlığının Temellendirilmesi: İbn Sînâ’nın Temel Kavramlar Doktrini ve Plantinga’nın Temel İnanç Doktrini},
journal = {Dini Araştırmalar},
year = {2026},
number = {71},
pages = {251--278},
doi = {10.15745/da.1882142}
}
EUVIMED