EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Ebû Ubeyd’in Fezâilü’l-Kur’ân’ının Tedris Tarihi Üzerine Bir İnceleme

Ümit Döngel

Dini Araştırmalar · 30.06.2026 · (71) · 607-636

DOI: 10.15745/da.1880898 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Dini Araştırmalar, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Ümit Döngel. Die Arbeit nennt 47 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu araştırma, Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm’ın (ö. 224/838) Kur’an İlimleri sahasındaki önemli metinlerinden biri olan Fezâilü’l-Kur’ân adlı eserinin 3./9. asırdan 8./14. asra uzanan aktarım ve tedris serüvenini ele almaktadır. Çalışma bir eserin yüzyıllar boyunca hangi metodolojik dönüşümlerle ve ne tür ilmî yahut dinî sebeplerle ders halkalarına konu edildiğine odaklanmaktadır. Araştırmada, fehrese-mu‘cem literatürü ile tarih kaynaklarının sunduğu veriler ışığında ilgili eserin hoca ile talebe ağları, coğrafî dağılımı ve tahammül yöntemleri metodolojik bir perspektifle ortaya koyulmuştur. Böylelikle kaynakların satır aralarında yer alan dağınık bilgilerden yola çıkarak klasik bir eserin tedris tarihini inşa etmek amaçlanmıştır. Bu gayeye mâtuf olarak, fehrese-mu‘cem kayıtlarının analize tâbi tutulması, elde edilen verilerin tarih ve ricâl kaynaklarındaki biyografik mâlûmatla desteklenmesi ve edâ sîgalarının değerlendirmeye tâbi tutulması yöntemi benimsenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular, eserin intikalinde müellifin en yakın talebesi Ali b. Abdülazîz’in (ö. 286/899) merkezî bir rol üstlenerek eserin yegâne kanalı/râvisi hâline geldiğini göstermektedir. Eserin tahsil tarihi incelendiğinde; 4./10. asırda Endülüs havzasına intikal ettiği, 5./11. asırda Kazvin ve Rey bölgelerinde belirgin bir ilmî teveccühe eriştiği ve 6./12. asırda ise Ebû Zür‘a el-Makdisî’nin Bağdat’taki meclisleri vasıtasıyla en yoğun tedris safhasına ulaştığı saptanmıştır. Söz konusu döneme değin eserin, ilim havzalarındaki müşterek derslerde okunup dinlenerek mütalaa edildiği anlaşılmaktadır. Buna karşın 7./13. ve 8./14. asırlarda eserin tahsil serüveni, sahih bir isnad zinciri üzerinden rivayet yetkisinin kazanılmasını gaye edinen tevsik odaklı yeni bir mahiyete evrilmiştir. Kaynaklarda söz konusu tarihî serüven dahilinde intikal ettirilen eserin tetkik edilen zaman aralığında derinlikli dirayet tahlilleri veya şerh merkezli mütalaa ve okumalara konu edildiğine dair bir kayda rastlanmadığını da belirtmek gerekir.Gerçekleştirilen tetkik neticesinde, eserin tahsil edilmesindeki temel sâikin okunup dinlenerek rivayet hakkının alınması olduğu görülmüştür. Nitekim tespit edilen otuz iki râviden dokuzunun “müsnid”, on iki kişinin ise “muhaddis” unvanıyla anılması söz konusu tahammül sürecinin eserin bir bütün olarak rivayet hakkının alınması ve nakil odaklı işlediğini teyit eden güçlü bir karîne olarak sunulmuştur. Eserin tahsil edilmesinde bir diğer gayenin ise Kur’an ile kurulacak manevî bağı inşa etmek olduğu müşahede edilmiştir. Râvilerin %31,25 gibi baskın bir oranla 0-10 yaş aralığında eseri tahammül etmesi ile râvi kümesi içerisinde vâiz, zâhid, sûfî ve hatîp vasfına haiz isimlerin ön plana çıkması bu çıkarımın temel dayanağını teşkil etmiştir. Özetle bu araştırma, fehrese-mu‘cem literatürünün salt bio-bibliyografik birer liste değil, tefsir tarihi yazımı açısından birçok imkân barındıran birer kaynak olduğunu tescil etmektedir.

Zitieren

APA

Döngel, Ü. (2026). Ebû Ubeyd’in Fezâilü’l-Kur’ân’ının Tedris Tarihi Üzerine Bir İnceleme. Dini Araştırmalar, 607-636. https://doi.org/10.15745/da.1880898

Vancouver

Döngel Ü. Ebû Ubeyd’in Fezâilü’l-Kur’ân’ının Tedris Tarihi Üzerine Bir İnceleme. Dini Araştırmalar. 2026:607-636. doi:10.15745/da.1880898

BibTeX
@article{Dngel2026,
  author = {Döngel, Ümit},
  title = {Ebû Ubeyd’in Fezâilü’l-Kur’ân’ının Tedris Tarihi Üzerine Bir İnceleme},
  journal = {Dini Araştırmalar},
  year = {2026},
  number = {71},
  pages = {607--636},
  doi = {10.15745/da.1880898}
}
Kostenlos starten →