EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Tatar Mitolojisinde Yilbegen Arketipi: Kadış Mergen ve Altain Sain Süme Örneği

Bayram Polat

Dini Araştırmalar · 30.06.2026 · (71) · 1-28

DOI: 10.15745/da.1880113 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Dini Araştırmalar, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Bayram Polat. Die Arbeit nennt 13 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma, Sibirya Tatarlarına ait Kadış Mergen ve Altain Sain Süme destanlarında yer alan Yilbegen (Celbegen) figürünü karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Yilbegen; parçalanmışlığın (yedi baş), verimsizliğin (çorak çöller) ve ölümün (yutan ana) sembolüdür. Araştırmanın temel problemi, Türk mitolojik sisteminde kaos, kötülük ve düşman arketipinin en belirgin temsilcilerinden biri olan Yilbegen’in, söz konusu iki destanda hangi ortak ve farklı niteliklerle ortaya çıktığını ve bu figürün kahramanın erginlenme (inisiyasyon) sürecindeki işlevinin nasıl yapılandığını ortaya koymaktır. Radloff’un 1872 yılında yayımladığı derlemelerde yalnızca bu iki anlatıda Yilbegen’e yer verilmesi, figürün seçilmiş ve işlevsel bir mitolojik unsur olduğuna işaret etmekte ve çalışmayı özgün kılmaktadır. Araştırmanın amacı, Yilbegen’in çok başlılık, mekânsal sınır, aile yapısı, yutma–kusma motifi ve kozmik şiddet gibi özellikleri üzerinden incelenmesiyle onun yalnızca fiziksel bir canavar değil; düzen ile kaos arasındaki kozmik mücadelenin somutlaşmış bir eşiği olduğunu göstermektir. Bu bağlamda Yilbegen, kahramanın hamlıktan olgunluğa geçişini sağlayan bir mitolojik sınav unsuru olarak ele alınmaktadır. Çalışmada “Yilbegen” figürü karşılaştırmalı metin analizi ve nitel araştırma yöntemleriyle incelenmiş; Wilhelm Radloff’un 1872 tarihli derlemelerinden elde edilen birincil kaynaklar, arketipler, mitolojik sembolizm ve kahramanın erginlenme süreci çerçevesinde çözümlenmiştir. Bu metodolojik yaklaşım, figürün her iki anlatıdaki ortak ve farklı niteliklerini belirlemenin yanı sıra, onun Türk mitolojisindeki işlevsel rolünü betimsel bir derinlikle ortaya koymayı sağlamıştır. Ayrıca Yilbegen figürü, Altay, Tuva, Hakas ve Kırgız anlatı geleneklerindeki Celbegen/Jelmavız tipleriyle ilişkili olarak değerlendirilmiş; figürün tarihsel süreçte geçirdiği demonizasyon ve dönüşüm tartışılmıştır. Araştırma bulguları, her iki destanda da Yilbegen’in kahramanın erginleşme sürecinde vazgeçilmez bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Kadış Mergen destanında Yilbegen daha bireysel ve fiziksel bir tehdit olarak karşımıza çıkarken, Altain Sain Süme destanında kötülük kolektif bir yapıya dönüşmekte ve Yilbegen’in annesi aracılığıyla şamanik yeniden doğuş motifi belirginleşmektedir. Kahramanın yutulup geri çıkması, sembolik bir ölüm ve yeniden doğuş ritüeli olarak yorumlanmakta; Yilbegen’in yok edilmesiyle birlikte kaosun kaynakları düzen dünyasına aktarılmaktadır. Sonuç olarak Yilbegen, Türk destan geleneğinde yalnızca yok edilmesi gereken bir düşman değil, kahramanı “alp” mertebesine taşıyan zorunlu bir mitolojik sınav ve kozmik denge unsurudur.

Zitieren

APA

Polat, B. (2026). Tatar Mitolojisinde Yilbegen Arketipi: Kadış Mergen ve Altain Sain Süme Örneği. Dini Araştırmalar, 1-28. https://doi.org/10.15745/da.1880113

Vancouver

Polat B. Tatar Mitolojisinde Yilbegen Arketipi: Kadış Mergen ve Altain Sain Süme Örneği. Dini Araştırmalar. 2026:1-28. doi:10.15745/da.1880113

BibTeX
@article{Polat2026,
  author = {Polat, Bayram},
  title = {Tatar Mitolojisinde Yilbegen Arketipi: Kadış Mergen ve Altain Sain Süme Örneği},
  journal = {Dini Araştırmalar},
  year = {2026},
  number = {71},
  pages = {1--28},
  doi = {10.15745/da.1880113}
}
Kostenlos starten →