EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Bir Risâle Üç Müellif: Osmanlı Beyân İlmi Geleneğinde Ali Kuşçu, İbn Kemal ve Kirmastî Arasında Bir Risâlenin Aidiyet Sorunu

Muhammed Salih Sürücü

Hitit İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · 25 (1) · 427-453

DOI: 10.14395/hid.1856325 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Hitit İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Muhammed Salih Sürücü. Die Arbeit nennt 89 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma, klasik belâgat ilimleri içerisinde merkezî bir konuma sahip olan beyân ilmine dair kaleme alınmış Risâle fi’l-isti‘âre adıyla bilinen risâlenin müellifine ilişkin nispet meselesini ele almakta ve söz konusu eserin gerçek müellifinin tespitine yönelik kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. İncelenen risâle, yazma nüshalarda, katalog kayıtlarında ve modern akademik literatürde XV. yüzyıl Osmanlı ilim geleneğinin iki önemli âlimi, Ali Kuşçu ve İbn Kemal’e, nispet edilmiş; bu nispetler zamanla literatürde büyük ölçüde sorgulanmadan kabul görmüştür. Ancak bu çalışmada, söz konusu nispetlerin ilmî açıdan yeterli temellere dayanmadığı ileri sürülmüş ve risâlenin asıl müellifinin Yusuf el-Kirmastî olduğu tezi, çok yönlü ve sistematik bir analizle savunulmuştur. Çalışmanın temel amacı, istiâre risâlesinin yukarıda zikredilen âlimlere nispetini değerlendirmek ve Kirmastî’ye aidiyet iddiasını çeşitli argümanlar eşliğinde ortaya koymaktır. Buna ilaveten genel olarak klasik ilim geleneğinde yaygın biçimde karşılaşılan nispet problemlerine eleştirel bir yaklaşım geliştirmek ve özellikle belâgat literatüründe eser aidiyetlerinin hangi ölçütler üzerinden değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmek de çalışmanın hedeflerindendir. Bu bağlamda çalışmada, yalnızca bir risâlenin müellifi tespit edilmekle yetinilmeyecek, aynı zamanda metne dayalı incelemenin nispet çalışmalarındaki belirleyici rolü de vurgulanacaktır. Bu çalışma, nitel araştırma yaklaşımına dayanan; tarihsel ve karşılaştırmalı inceleme yöntemleri çerçevesinde yürütülen bir doküman analizi çalışmasıdır ve veri toplama aracı olarak yazma eser nüshaları, katalog kayıtları ile modern akademik literatürden elde edilen metinsel verilerin sistematik incelenmesine dayanmaktadır. Bu doğrultuda, değerlendirmede haricî ve dâhilî delillerin birlikte dikkate alınması, çalışmanın temel yöntemini oluşturmaktadır. Buna göre çalışmanın ilk bölümünde, risâlenin Ali Kuşçu ve İbn Kemal’e nispet edilmesine kaynaklık eden yazma nüshalar, katalog kayıtları ve modern akademik çalışmalardaki değerlendirmeler ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bu nispetlerin çoğunlukla müellif adı bulunmayan mecmualara, katalog kayıtlarına veya önceki araştırmalarda yapılan dolaylı kabullere dayandığı gösterilmiştir. Ayrıca, söz konusu nispetlerin metnin içeriği, üslubu ve belâgat anlayışıyla yeterince ilişkilendirilmediği; bu nedenle metodolojik açıdan zayıf kaldığı tespit edilmiştir. Yapılan değerlendirmeler, Ali Kuşçu ve İbn Kemal’e yapılan nispetlerin hem tarihsel süreklilik hem de metin içi tutarlılık bakımından ikna edici olmadığını göstermektedir. Buna karşılık, risâlenin Yusuf el-Kirmastî’ye aidiyetini destekleyen deliller, çalışmanın merkezinde yer almakta ve ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Haricî deliller kapsamında, risâlenin Kirmastî adına açık nispet kayıtları içeren nüshalarının sayısı ve bu nüshaların kronolojik dağılımı, eserin yer aldığı mecmualar içerisindeki konumu, Kirmastî’ye ait olduğu bilinen diğer risâlelerle birlikte istinsah edilmiş olması ve metin etrafında şekillenen şerh geleneği gibi unsurlar ele alınmıştır. Özellikle erken tarihli nüshalarda yer alan müellif kayıtları, müstensih notları ve kenar açıklamaları, Kirmastî nispetinin sürekliliğini ve yaygınlığını göstermesi bakımından belirleyici deliller olarak değerlendirilmiştir. Dâhilî deliller bağlamında ise risâlenin dil ve üslup özellikleri, kavramsal tercihler, konu tertibi ve belâgat ilimleri içerisindeki metodolojik yaklaşımı ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Risâlede beyân ilminin meselelerinin ele alınış tarzı, kavramlar arasındaki ilişkilerin kurulma biçimi, tanım ve örneklendirme yöntemi ile müellifin özgünlük iddiası, Kirmastî’nin diğer eserleriyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu karşılaştırma sonucunda gerek üslup gerekse yöntem açısından güçlü paralellikler tespit edilmiştir. Bunun yanında risâlenin içerik ve yaklaşım bakımından Ali Kuşçu ve İbn Kemal’in bilinen belâgat anlayışlarıyla örtüşmeyen yönleri de açık biçimde ortaya konularak, bu iki isme yapılan nispetlerin metin içi veriler açısından da sorunlu olduğu gösterilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, klasik belâgat literatüründe yerleşik hâle gelmiş müellif kabullerinin sorgulanmasının ilmî bir zorunluluk olduğunu ve bir eserin nispeti konusunda katalog kayıtları gibi haricî unsurların tek başına yeterli olmadığını, bunun yanında metne dayalı bir yöntemin ve metin tenkidi metodunun zorunlu olduğu gerçeğini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, incelenen risâlenin Yusuf el-Kirmastî’ye nispetinin hem tarihsel hem de metinsel açıdan daha güçlü temellere dayandığını göstermekte; böylece Osmanlı dönemi belâgat literatürünün nispet meselelerinin yeniden değerlendirilmesine önemli bir katkı sunmaktadır.

Zitieren

APA

Sürücü, M. S. (2026). Bir Risâle Üç Müellif: Osmanlı Beyân İlmi Geleneğinde Ali Kuşçu, İbn Kemal ve Kirmastî Arasında Bir Risâlenin Aidiyet Sorunu. Hitit İlahiyat Dergisi, 25(1), 427-453. https://doi.org/10.14395/hid.1856325

Vancouver

Sürücü MS. Bir Risâle Üç Müellif: Osmanlı Beyân İlmi Geleneğinde Ali Kuşçu, İbn Kemal ve Kirmastî Arasında Bir Risâlenin Aidiyet Sorunu. Hitit İlahiyat Dergisi. 2026;25(1):427-453. doi:10.14395/hid.1856325

BibTeX
@article{Src2026,
  author = {Sürücü, Muhammed Salih},
  title = {Bir Risâle Üç Müellif: Osmanlı Beyân İlmi Geleneğinde Ali Kuşçu, İbn Kemal ve Kirmastî Arasında Bir Risâlenin Aidiyet Sorunu},
  journal = {Hitit İlahiyat Dergisi},
  year = {2026},
  volume = {25},
  number = {1},
  pages = {427--453},
  doi = {10.14395/hid.1856325}
}
Kostenlos starten →