Gazali’nin “Fada’ih al-Bâtıniyye” Adlı Eseri Bağlamında Haşhaşîlik Eleştirisi
Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi · 22.12.2025 · 5 (2) · 82-104
DOI: 10.71096/cakutad.1757778 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 22.12.2025. Verfasst von İlhan Yıldız. Die Arbeit wurde bisher 1-mal zitiert (Crossref) und nennt 27 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, Gazali’nin Bâtıniliğe —özellikle Haşhaşilik/Nizârî-İsmailî düşüncesine— yönelttiği eleştirileri sistematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Gazali’nin tenkitlerinin yalnızca teolojik bir reddiye niteliği taşımadığı; aynı zamanda epistemolojik, sosyo-politik ve ontolojik boyutlar içerdiği ortaya konulmaktadır. Ona göre Bâtınîlik, dinî otoriteyi masum imamlar etrafında merkezîleştiren kapalı, hiyerarşik ve dogmatik bir yapı inşa etmekte; böylece bireyin doğrudan vahiy kaynaklarıyla ilişkisini sınırlandıran bir otorite anlayışı geliştirmektedir. Gazali, bu yaklaşımın hem toplumsal düzeni hem de dinî bilginin sahih biçimde aktarımını zedelediğini vurgulayarak kapsamlı ve köklü bir eleştiri ortaya koymaktadır. Araştırma, öncelikle Fedâihu’l-Bâtıniyye el-Müstazhiri adlı eser esas alınarak, Gazali’nin temel reddiye literatürüne dayanan metin çözümlemesi yöntemiyle yürütülmüştür. Ayrıca Gazali’nin Bâtınilik karşıtı külliyatının önemli bir halkasını oluşturan Kavâsımü’l-Bâtıniyye adlı eserin, önceki metinleri tamamlayan ve aynı temaları daha ayrıntılı biçimde genişleten bir devam çalışması olduğu vurgulanmaktadır. Bunun yanı sıra İsmailî düşüncenin oluşumunda etkili olan Antik Yunan felsefesi, Yeni-Platoncu metafizik, gnostik gelenekler ve erken dönem Şiî öğretiler dikkate alınarak kapsamlı bir karşılaştırmalı arka plan analizi yapılmıştır. Bu çerçevede Bâtınî doktrinin te’vil–talim teorisi, nübüvvet ve ulûhiyet tasavvuru, imamet doktrini ve ahiret anlayışı ayrı başlıklar altında değerlendirilmiştir. Gazali, özellikle bilgi otoritesinin imamda toplandığı talim ilkesini, akıl–vahiy dengesini bozan ve te’vili keyfîliğe açık hâle getiren sınırlayıcı bir epistemolojik model olarak eleştirmektedir. Sonuç olarak çalışma, Gazali’nin Bâtınilik eleştirilerinin yalnızca ilmî bir polemik değil, aynı zamanda Abbâsî–Selçuklu siyasal bütünlüğünü korumayı amaçlayan bir ideolojik müdahale niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu nedenle Gazali’nin ilgili eserleri, hem dinî–entelektüel geleneği savunan bir müdafaa hem de dönemin siyasal düzenini meşrulaştıran bir karşı söylem olarak değerlendirilmelidir.
Zitieren
APA
Yıldız, İ. (2025). Gazali’nin “Fada’ih al-Bâtıniyye” Adlı Eseri Bağlamında Haşhaşîlik Eleştirisi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 5(2), 82-104. https://doi.org/10.71096/cakutad.1757778
Vancouver
Yıldız İ. Gazali’nin “Fada’ih al-Bâtıniyye” Adlı Eseri Bağlamında Haşhaşîlik Eleştirisi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2025;5(2):82-104. doi:10.71096/cakutad.1757778
BibTeX
@article{Yldz2025,
author = {Yıldız, İlhan},
title = {Gazali’nin “Fada’ih al-Bâtıniyye” Adlı Eseri Bağlamında Haşhaşîlik Eleştirisi},
journal = {Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi},
year = {2025},
volume = {5},
number = {2},
pages = {82--104},
doi = {10.71096/cakutad.1757778}
}
EUVIMED