İslam Düşüncesinde Amelsiz İlmin Yergisine Dair Epistemolojik ve Alegorik Bir Anlatı Geleneği: Harnâme Örneği
Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi · 24.06.2026 · 6 (11) · 143-162
DOI: 10.69787/bitigefd.1919981 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 24.06.2026. Verfasst von Meryem Çur. Die Arbeit nennt 58 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Yazmak sadece var olanı aktarmak değil aynı zamanda var olmayanı meydana getirmek için de bir araçtır. Bu eylem belirli bir kültür etrafında şekillendiği zaman kendi kurgusal tarihini de ortaya çıkarma potansiyeline sahip olur. Burada anlatıcı her ne kadar tasarruf sahibi gibi görünse de içinde yoğrulduğu kültür onu bir havzaya hasretmiştir. XV. asırda Harnâme adlı eserini alegorik biçimde şekillendiren Şeyhi, anlatısında özelliklerinin farkında olan eşeği; düşünen ve sorgulayan bir varlık olarak niteler. Bu özelliklerine rağmen yaptığı kıyaslar neticesinde, kendisinden farklı niteliklere sahip olan öküzü kıskandığından ibretlik bir sona maruz kalır. Eşeğin, insanın hırslarının ve cehaletinin temsili olarak kullanılmasıysa Şeyhi’den çok daha öncesine uzanan bir süreçtir. Şeyhi’den evvel Eski Yunan ve Fars edebiyatında karşımıza çıkan bu metafora göre; bilgisine yakışır şekilde davranmayanların cahil olduğu, üzerine birkaç kitap yüklenmesiyle merkepten âlim olmayacağı anlayışı mevcuttur. Kur’an da bu hususa dair kitabi bilgiyle amel etmeyenler için “kitap yüklenmiş merkep” ifadesi kullanılmıştır. Sahip olduğu bilgiyle amel etmeyenleri tanımlamak için eşeğin bir imge olarak kullanıldığına dair erken tarihli pek çok örnek mevcuttur. Bu örnekler yazın tarihinin yanı sıra inandığı şekilde yaşayan toplumlarda eylemsel biçimde de kendini gösterir. Osmanlı toplumunda eşek imgesi etrafında şekillenen tüm anlatılar ortak bir metaforun belirleyicisidir. Bu metaforun anlatıların ötesinde, yaşantıya dair bütünlük teşkil etmesi ise nesilleri aşarak gelenek halini alması durumuyla ilintilidir. Osmanlı edebi dünyasında eşeğin bilgisiz tabiatını yansıtan anlatıların toplum yaşantısına etkisi “ilmiyle amel etmeyen” kesimler üzerinden ceza uygulamalarına yansımıştır. Çalışmada insani olana ait davranışların, insan dışı bir varlık olan eşek imgesi üzerinden anlatımı, epistemolojik ve alegorik olarak kültür tarihi bağlamında değerlendirilecektir.
Zitieren
APA
Çur, M. (2026). İslam Düşüncesinde Amelsiz İlmin Yergisine Dair Epistemolojik ve Alegorik Bir Anlatı Geleneği: Harnâme Örneği. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(11), 143-162. https://doi.org/10.69787/bitigefd.1919981
Vancouver
Çur M. İslam Düşüncesinde Amelsiz İlmin Yergisine Dair Epistemolojik ve Alegorik Bir Anlatı Geleneği: Harnâme Örneği. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2026;6(11):143-162. doi:10.69787/bitigefd.1919981
BibTeX
@article{ur2026,
author = {Çur, Meryem},
title = {İslam Düşüncesinde Amelsiz İlmin Yergisine Dair Epistemolojik ve Alegorik Bir Anlatı Geleneği: Harnâme Örneği},
journal = {Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi},
year = {2026},
volume = {6},
number = {11},
pages = {143--162},
doi = {10.69787/bitigefd.1919981}
}
EUVIMED