Teofania i oświecenie: poznawanie boskości w filozofii patrystycznej ojców kapadockich i św. Augustyna
Perspectiva · 17.06.2026 · 23 (2 (45)) · 17-43
DOI: 10.67168/p.56 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Perspectiva, online erschienen am 17.06.2026. Verfasst von Rober Goczał. Der Volltext ist frei zugänglich (Open Access, CC BY-NC-ND 4.0).
Abstract (Originalsprache)
W artykule zbadano dwie pozornie przeciwstawne teorie, zgodnie z którymi dążenie do poznania Boga poprzez rzeczy stworzone, które traktowano jako primum cognitum, może prowadzić do wykluczających się wniosków. Jednakże takie założenie okazuje się mało prawdopodobne zarówno w odniesieniu do Kapadocjan, jak i św. Augustyna. W niniejszym artykule przedstawiam dwa rodzaje podejścia poznawczego w polu refleksji nad Bogiem w chrześcijańskiej tradycji wczesnego Kościoła (patrystyka), dowodząc, że Natura lub rzeczy stworzone są inherentnym i niezbywalnym medium cognitum, ale nie ostatecznym ratio poznawania Boga. Przeciwnie, wydaje się, że działa tu niezbędny czynnik nadprzyrodzony albo przynajmniej specyficznie ludzki. Aby to wykazać, oparłem się na dwóch zbieżnych koncepcjach, tj. teofanii u ojców kapadockich i oświecenia u św. Augustyna, które były silnie powiązane zarówno z neoplatońską teorią emanacji, jak i filozoficznym oświeceniem, wpisującym się w tzw. metafizykę światła. Zazwyczaj przeważa pogląd, zgodnie z którym teorie te, mające istotne znaczenie w naukach wczesnego Kościoła, najczęściej bywają wiązane z teologią, a rzadziej z filozofią. Można wszakże przypuszczać, że Kapadocjanie i Augustyn wskazywali na swoje koncepcje jako na rodzaj kategorii metafizycznych, które mogą przekonująco łączyć teologię z filozofią (względnie wiarę z rozumem), traktując Boga jako Istotę Najwyższą, która z jednej strony objawia się w rzeczywistości stworzonej, a z drugiej inspiruje w sposób nadprzyrodzony ludzką wiedzę i rozwój duchowy. Przez takie ujęcie wydają się oni wypełniać pewną lukę, która zwykle dzieli wiarę (teologię) i rozum (filozofię) w ich podejściu do Boga. Pomimo zakładanych rozbieżności zagadnienia teofanii i oświecenia niewątpliwie mają coś wspólnego. U Kapadocjan i Augustyna oraz neoplatońskich myślicieli, którzy w dużej mierze podążyli za nimi (np. Jan Szkot Eriugena, Mikołaj z Kuzy), Bóg okazuje się być najwyższą przyczyną bytu, jego fundamentem i ostatecznym przeznaczeniem. Może On stanowić podstawowe pojęcie w systemie wiedzy i naczelne kryterium prawdy zarówno dla wczesnej teologii wschodniej, która działa na granicach filozofii, jak i dla wczesnej filozofii wschodniej, która działa na granicach teologii. Skoro nauki te wydają się podchodzić do Boga w różny sposób, można odnieść pozorne wrażenie, że są one rozbieżne. Niemniej jednak wydają się one odnosić w porównywalny sposób do tego samego przedmiotu wiedzy, tj. do Boga, zakładając rzeczywistość stworzoną zarówno jako pierwszy przedmiot poznania (primum cognitum), jak i mediacyjny punkt zwrotny w poznaniu (medium cognitum). Podejście to wymaga odwołania się do wyższego od zmysłów poznania intelektualno-duchowego, tzn. wkroczenia na nieuniknioną drogę prowadzącą do podwyższonego doświadczenia racjonalno-duchowego, a nawet tego mistycznego, które jest wynikiem nadprzyrodzonego oświecenia płynącego od samego Boga.
Zitieren
APA
Goczał, R. (2026). Teofania i oświecenie: poznawanie boskości w filozofii patrystycznej ojców kapadockich i św. Augustyna. Perspectiva, 23(2 (45)), 17-43. https://doi.org/10.67168/p.56
Vancouver
Goczał R. Teofania i oświecenie: poznawanie boskości w filozofii patrystycznej ojców kapadockich i św. Augustyna. Perspectiva. 2026;23(2 (45)):17-43. doi:10.67168/p.56
BibTeX
@article{Gocza2026,
author = {Goczał, Rober},
title = {Teofania i oświecenie: poznawanie boskości w filozofii patrystycznej ojców kapadockich i św. Augustyna},
journal = {Perspectiva},
year = {2026},
volume = {23},
number = {2 (45)},
pages = {17--43},
doi = {10.67168/p.56}
}
EUVIMED