Osmanlı İmtihan Geleneğinin Erken Dönem (888/1483) Bir Örneği: Köle (Gulâm) Sinan İle Abacızâde’nin İmtihanı
Bilim Tarihi ve Felsefesi Araştırmaları Dergisi · 15.07.2026 · (4) · 31-102
DOI: 10.65643/bitad.4.m.0002 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Bilim Tarihi ve Felsefesi Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 15.07.2026. Verfasst von Ibrahim Halil Ayten.
Abstract (Originalsprache)
Bu makale, Osmanlı ilmiye sınıfının akademik yükselme ve liyakat tespit mekanizması olan imtihan geleneğini, Yusuf b. Abdurrahman (Köle Sinan) (öl. 912/1506–1507 [?]) ile Abacızâde (Ahî Çelebi) arasında gerçekleşen tartışmalı imtihan üzerinden incelemektedir. Bu açıdan makale, daha önceki çalışmalarda “birinci elden kaynak” olarak başlangıcı Kanuni Sultan Süleyman dönemi (16. yüzyıl) kabul edilen imtihanların geçmişini de Sultan II. Bayezid devrine (15. yüzyıl) çekmektedir. II. Bayezid’in emriyle Kazasker riyasetinde ve birçok âlimin huzurunda yapılan bu imtihan, ilmiye kariyer yollarının belirlenmesinde merkezî otoritenin siyasî ve ilmî rolünü göstermektedir. Münazaranın fikrî odağı, kelam ve felsefe alanında üst düzey bir metin olan Seyyid Şerîf el–Cürcânî’nin (öl. 816/1413) Şerhu’l–Mevâkıf’ının Osmanlı ilmiye sınıfındaki etkin ve belirleyici konumunu ortaya koyan bir örneğini sunar. Çalışma, imtihanın sadece bir liyakat tespit aracı olmanın ötesinde, entelektüel rekabetin ve kişisel husumetlerin sahnesi olduğunu ortaya koymaktadır. Nadir bir uygulama olarak imtihan öncesindeki hazırlıkları, imtihan sürecinde ve sonrasında yaşanan gelişmeleri, tartışma üslûbunu, meclis heyeti ve dinleyicilerin imtihandaki etkinliği ek alır. Ayrıca adayların münazaradaki performansları, birbirlerine yönelik sert kişisel ve ahlâkî eleştirileri de barındırması bakımından dönemin akademik çekişmelerine dair paha biçilmez veriler sunar. Bunun yanında çalışmada tüm bu mevcut verileri bize sunan metnin tespit edilen iki nüshasına dayanarak yapılan tahkikli neşri de ekte sunulmuştur.
Zitieren
APA
Ayten, I. H. (2026). Osmanlı İmtihan Geleneğinin Erken Dönem (888/1483) Bir Örneği: Köle (Gulâm) Sinan İle Abacızâde’nin İmtihanı. Bilim Tarihi ve Felsefesi Araştırmaları Dergisi, 31-102. https://doi.org/10.65643/bitad.4.m.0002
Vancouver
Ayten IH. Osmanlı İmtihan Geleneğinin Erken Dönem (888/1483) Bir Örneği: Köle (Gulâm) Sinan İle Abacızâde’nin İmtihanı. Bilim Tarihi ve Felsefesi Araştırmaları Dergisi. 2026:31-102. doi:10.65643/bitad.4.m.0002
BibTeX
@article{Ayten2026,
author = {Ayten, Ibrahim Halil},
title = {Osmanlı İmtihan Geleneğinin Erken Dönem (888/1483) Bir Örneği: Köle (Gulâm) Sinan İle Abacızâde’nin İmtihanı},
journal = {Bilim Tarihi ve Felsefesi Araştırmaları Dergisi},
year = {2026},
number = {4},
pages = {31--102},
doi = {10.65643/bitad.4.m.0002}
}
EUVIMED