EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

PANOPTİKON’DAN GÖNÜLLÜ GÖZETİME: BAKIŞ, İKTİDAR VE DENETİMİN TARİHSEL DÖNÜŞÜMÜ

Muhterem Uysal

Akademik MATBUAT · 01.07.2026 · 10 (1) · 20-41

DOI: 10.62809/matbuat.1915544 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Akademik MATBUAT, online erschienen am 01.07.2026. Verfasst von Muhterem Uysal. Die Arbeit nennt 57 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu makale, gözetim olgusunu tarihsel, sosyolojik ve felsefi boyutlarıyla kapsamlı bir teorik çerçeveye oturtarak, geleneksel devlet ve iktidar mekanizmalarından günümüzün dijital ve gönüllü gözetim pratiklerine uzanan evrimsel dönüşümü incelemektedir. Çalışma, öncelikle Jeremy Bentham’ın panoptikon modeli ve Michel Foucault’nun disiplin toplumu kavramsallaştırmalarından hareketle, Batı düşünce sistemindeki gözmerkezci (okülersentrik) paradigmanın modern gözetim kültürünün inşası üzerindeki kurucu ve belirleyici etkisini tartışmaya açmaktadır. Bu doğrultuda; antik çağlardan itibaren devletlerin nüfusu kontrol altında tutmak için başvurduğu yazılı kayıt tutma pratikleri, Orta Çağ'daki katı dini denetim mekanizmaları, Avrupa tarihindeki getto uygulamaları ile cüzzamlıların tecridi ve Osmanlı-İslam şehirlerindeki mahalle bazlı mekânsal ayrışmalar gibi süreçler, iktidarların toplumsal denetim ve “kapatma” stratejileri olarak derinlemesine analiz edilmektedir. Klasik dönemlerde disiplin odaklı, yukarıdan aşağıya hiyerarşik bir biçimde işleyen ve bireyleri pasif birer nesneye dönüştüren bu denetim aygıtlarının, günümüzde nasıl köklü bir yapısal değişime uğradığı makalenin temel problemlerinden birini oluşturmaktadır. Dijital teknolojilerin günümüzde, küresel ağların ve sosyal medya platformlarının hızla yaygınlaşmasıyla birlikte gözetimin salt dışarıdan dayatılan, baskıcı ve otoriter bir pratik olmaktan çıktığı ve zımnen negatif anlamlarından sıyrıldığı tespit edilmektedir. Aksine bireylerin; şeffaflık ideolojisi, etkileşim kurma arzusu, dijital görünürlük kazanma çabası ve sosyal onay ihtiyacı gibi çok çeşitli motivasyonlarla kendi özel yaşamlarına dair verileri kendi rızalarıyla ifşa ettikleri ve gözetimin katılımcı ve gönüllü bir yapıya evrildiği vurgulanmaktadır. Makale, bu bağlamda modern toplumda gözetimin artık gündelik yaşamın sıradan bir parçası hâline geldiğini ve bireylerin bilerek bu sisteme dâhil olduğu yeni bir gözetleme kültürünün inşa edildiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Zitieren

APA

Uysal, M. (2026). PANOPTİKON’DAN GÖNÜLLÜ GÖZETİME: BAKIŞ, İKTİDAR VE DENETİMİN TARİHSEL DÖNÜŞÜMÜ. Akademik MATBUAT, 10(1), 20-41. https://doi.org/10.62809/matbuat.1915544

Vancouver

Uysal M. PANOPTİKON’DAN GÖNÜLLÜ GÖZETİME: BAKIŞ, İKTİDAR VE DENETİMİN TARİHSEL DÖNÜŞÜMÜ. Akademik MATBUAT. 2026;10(1):20-41. doi:10.62809/matbuat.1915544

BibTeX
@article{Uysal2026,
  author = {Uysal, Muhterem},
  title = {PANOPTİKON’DAN GÖNÜLLÜ GÖZETİME: BAKIŞ, İKTİDAR VE DENETİMİN TARİHSEL DÖNÜŞÜMÜ},
  journal = {Akademik MATBUAT},
  year = {2026},
  volume = {10},
  number = {1},
  pages = {20--41},
  doi = {10.62809/matbuat.1915544}
}
Kostenlos starten →