Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî’nin Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î İsimli Risalesi: Tahkik ve Değerlendirme
Tetkik · 31.03.2026 · (9) · 155-203
DOI: 10.55709/tetkik.1806973 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tetkik, online erschienen am 31.03.2026. Verfasst von Adem Çiftci. Die Arbeit nennt 21 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
İnsanlar arası iletişimin en önemli araçlarından birini dil oluşturmaktadır. Her dilin kendine özgü yapısı ve kuralları vardır. Dillerin kendine has özellikleri, bir taraftan dile zenginlik katarken diğer taraftan kastın anlaşılması noktasında bazı ihtilafların yaşanmasına sebep olmaktadır. Arapçada köklü bir geçmişi ve kendine özgü yapısıyla dikkat çekmektedir. Arapçada tek başına bir anlam ifade etmeyen, bir araya geldiklerinde ancak anlamlı kelimeler oluşturan harfler (hurûfu’l-mebânî) bulunduğu gibi, yalnız başlarına çeşitli anlamlar ifade eden harfler/edatlar da (hurûfu’l-meânî) bulunmaktadır. Arapçanın bu özelliği, dini metinlerin anlaşılması ve doğru şekilde yorumlanması için dile hakimiyeti zorunlu hale getirmektedir. Bu sebeple dinî ilimler sahasında çalışan her bir araştırmacının Arapça konusunda ihtisaslaşması şarttır. Nitekim usûlcüler müçtehitte aranan şartlardan bir tanesinin de Arap diline hakimiyet ve dilin inceliklerine vukûfiyet olduğunu ifade etmektedirler. Çünkü müçtehidin uğraşı alanı olan ve dinin normatif sahasını belirleyen Kitap ve Sünnet’in dili Arapçadır. Doğası gereği müçtehidin nasları doğru bir şekilde anlayıp yorumlaması ve isabetli hükümler çıkarması diğer hususların yanı sıra ancak bununla mümkün olabilir. Nitekim Hanefî fakihlerinden Pezdevî’ye (öl. 482/1089) göre pek çok fıkhî hüküm, hurûfu’l-meânî konusu üzerinden şekillenmiştir. Fıkıh usûlü eserlerinde bu konuya dair özel başlıkların açılması ve derinlemesine analizler yapılması da usûlcüler açısından konun önemini göstermektedir. Hanefî fakihlerinden Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî (öl. 701/1301) bu konuda Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î adında müstakil bir eser kaleme almıştır. Bu eser, Hanefî mezhebinde Hurûfu’l-me‘ânî konusunda -tespit edebildiğimiz kadarıyla- müstakil olarak yapılan ilk çalışma olarak dikkat çekmektedir. Müellif eserinde, naslardan ve klasik Arap şiirinden istişhadlarda bulunmak suretiyle Hurûfu’l-me‘ânî’nin hükümlere etkisini ve mezhebin kurucu imamları arasında sebep olduğu ihtilafları pratik örnekler vererek ortaya koymuştur. Müellif ayrıca Hanefî mezhebi içindeki görüşlerin yanı sıra, zaman zaman İmam Mâlik ve İmam Şâfiî’nin de konuyla ilgili görüşlerine yer vermiştir. Bu yönüyle eser, Hurûfu’l-me‘ânî konusunda literatüre önemli bir katkı sunmakta ve ilim adamlarının istifadesine sunulmayı hak etmektedir.
Zitieren
APA
Çiftci, A. (2026). Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî’nin Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î İsimli Risalesi: Tahkik ve Değerlendirme. Tetkik, 155-203. https://doi.org/10.55709/tetkik.1806973
Vancouver
Çiftci A. Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî’nin Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î İsimli Risalesi: Tahkik ve Değerlendirme. Tetkik. 2026:155-203. doi:10.55709/tetkik.1806973
BibTeX
@article{iftci2026,
author = {Çiftci, Adem},
title = {Ubeydullah b. Muhammed es-Semerkandî’nin Hurûfu’l-me‘ânî ve alâkatuhâ bi’l-hükmi’ş-şer‘î İsimli Risalesi: Tahkik ve Değerlendirme},
journal = {Tetkik},
year = {2026},
number = {9},
pages = {155--203},
doi = {10.55709/tetkik.1806973}
}
EUVIMED