EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

İbn Sînâ’nın Psikolojisi Açısından Hilomorfizmin Kavramsal Sınırlılıkları

Bilge Sever Kıyak

Tetkik · 31.03.2026 · (9) · 65-88

DOI: 10.55709/tetkik.1806964 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Tetkik, online erschienen am 31.03.2026. Verfasst von Bilge Sever Kıyak. Die Arbeit nennt 26 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu makale, hilomorfizmin Antik ve Geç Antik geleneklerde kazandığı çok katmanlı anlamları ele alarak, İbn Sînâ’nın insani akli nefs (nefs-i nâṭıka) anlayışı bakımından sıkı bir Aristotelesçi hilomorfizm takipçisi olarak nitelendirilip nitelendirilemeyeceğini incelemektedir. İlk olarak, hilomorfizm kavramı incelenmekte ve Aristoteles sonrası yorumcularda görülen suret kavramının yetkinlik (kemâl) kavramına doğru kayışı ele alınmakta; bu dönüşümün ruhun tamamen içkin bir suret olmaktan çıkarılarak daha aşkın bir işlev yüklenmesini mümkün kıldığı gösterilmektedir. Yeni-Platoncu etkilerle şekillenen bu yaklaşım, sonraki yüzyıllarda ruhun bedenden ayrılabilir bir töz olarak düşünülmesine zemin hazırlamıştır. Çalışmanın kapsamı, İbn Sînâ’nın biyolojik ve psikolojik eserlerinin yanı sıra, Aristotelesçi arka plan dikkate alınarak okunan eş-Şifâ’daki Kitâbü’n-Nefs ve el-İşârât ve’t-tenbîhât’taki kilit metafizik pasajları da içerir. Amaç, İbn Sînâ’nın canlılık işlevlerini açıklamakta madde-suret öğretisinin açıklayıcı gücünü koruduğunu, ancak tümelleri düşünen ve bilen nefsi tanımlarken hilomorfizmden ayrıldığını göstermektir. Yöntemsel olarak makale, İbn Sînâ’nın suret ve yetkinlik kavramlarını metinsel ve kavramsal bir yaklaşımla yakından inceler ve bunları, nefs, suret ve yetkinlik (entelekheia) üzerine yürütülen Meşşâî (Peripatetik) ve Geç Antik Çağ tartışmalarıyla ilişkilendirir. Çalışmanın temel bulgusu, İbn Sînâ’nın suret kavramının yerine yetkinlik kavramını ikame ederek, nefsin ontolojik statüsünü yeniden tanımladığıdır. Bitkisel ve hayvani yaşam faaliyetleri için nefs, organik bir bedenin birinci yetkinliği olup organlar aracılığıyla iş görür. Ancak akli nefs söz konusu olduğunda yetkinlik iki işlevli hale gelir. Nefs, bir yandan bedensel yetileri araçsal olarak bilfiilleştirir, öte yandan maddesel olmayan, kendi kendisinin farkında olan bir özneyi ifade eder. Uçan Adam düşünce deneyi, öz-farkındalığın bedensel algıya bağlı olmadığını, gemici-gemi benzetmesi ise bedenin, nefsin eylemlerini gerçekleştirdiği bir araç olduğunu ancak onun kurucu sureti olmadığını gösterir. Sonuç olarak İbn Sînâ, hilomorfizmin açıklayıcı işlevini canlılık eylemleri için korur ancak entelektüel ve öz-farkındalık gibi eylemler söz konusu olduğunda onu terk eder. Makale, İbn Sînâ’yı bir hilomorfist olarak nitelendirmenin, onun bilinçli kavramsal dönüşümünü gizlediği sonucuna varır. Yetkinlik kavramını suret kavramına tercih ederek İbn Sînâ, psikolojiyi metafiziğe açılan bir yola dönüştürür. Buna göre insan, eylem bakımından beden aracılığıyla birleşmiş ancak bedenin bozulmasından sonra da varlığını sürdüren maddesel olmayan bir özneye dayanır. Bu sonuç, onun sistemine ilişkin geleneksel değerlendirmeleri yeniden biçimlendirir ve ölümsüzlük ile aklın özerkliği konularının neden felsefesinin merkezinde yer aldığını açıklar.

Zitieren

APA

Kıyak, B. S. (2026). İbn Sînâ’nın Psikolojisi Açısından Hilomorfizmin Kavramsal Sınırlılıkları. Tetkik, 65-88. https://doi.org/10.55709/tetkik.1806964

Vancouver

Kıyak BS. İbn Sînâ’nın Psikolojisi Açısından Hilomorfizmin Kavramsal Sınırlılıkları. Tetkik. 2026:65-88. doi:10.55709/tetkik.1806964

BibTeX
@article{Kyak2026,
  author = {Kıyak, Bilge Sever},
  title = {İbn Sînâ’nın Psikolojisi Açısından Hilomorfizmin Kavramsal Sınırlılıkları},
  journal = {Tetkik},
  year = {2026},
  number = {9},
  pages = {65--88},
  doi = {10.55709/tetkik.1806964}
}
Kostenlos starten →