KÜLTÜR ENDÜSTRİSİ VE KÜLTÜREL BELLEK ARASINDA NASREDDİN HOCA: METALAŞMA VE KANONLAŞMA
Folklor Akademi Dergisi · 26.06.2026 · 9 (2) · 69-80
DOI: 10.55666/folklor.1855814 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Folklor Akademi Dergisi, online erschienen am 26.06.2026. Verfasst von Tuna Yıldız. Die Arbeit nennt 23 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Nasreddin Hoca, asırlar boyunca geniş bir coğrafyada halkın kolektif belleğinde yaşattığı, mizahı bilgelikle yoğuran sözlü kültür figürlerinden biridir. Toplumun aksayan yönlerine ayna tutan, toplumsal sorunları mizahın gücüyle dile getiren ve kuşaktan kuşağa aktarılan evrensel bir kültürel kod niteliğindedir. Ancak günümüzün getirdiği yeni iletişim biçimleri ve tüketim alışkanlıkları, bu köklü bilgeyi doğal aktarım alanı olan anlatı geleneğinden kopararak karmaşık bir üretim ve tüketim çarkının içine çekmiştir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Nasreddin Hoca’nın sözlü kültürden kültür endüstrisine geçiş sürecinde yaşadığı dönüşümü Theodor Adorno’nun “Kültür Endüstrisi” eleştirisi ve Jan Assmann’ın “Kültürel Bellek” kavramı ekseninde örnekler üzerinden irdelemektir. Adorno’nun işaret ettiği standartlaştırma mekanizması Hoca’yı kâr odaklı bir metaya dönüştürse de Assmann’ın perspektifinden bakıldığında bu yoğun yeniden üretim süreci, hatırlama figürlerini canlı tutan ve onu unutuluşa karşı koruyan bir “kanon” işlevi görmektedir. Nitel araştırma deseninde kurgulanan bu çalışmada, veri toplama tekniği olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Elde edilen veriler betimsel analiz ve eleştirel okuma teknikleriyle çözümlenmiş, bu doğrultuda Nasreddin Hoca’nın günümüzdeki temsilleri medya, turizm gibi alanlarından seçilen örnekler üzerinden analiz edilmiştir. İncelemeler, kültür endüstrisinin ticari doğasının Hoca’nın fıkralarındaki derin felsefi özü zedelediğini ve onu hızlı tüketime uygun, didaktik bir eğlence figürüne indirgediğini göstermektedir. Özellikle çizgi filmlerde fıkralardan bağımsızlaşan bir karakter kurgulanırken reklam sektöründe Hoca’nın hazırcevaplığı bir pazarlama stratejisine dönüştürülmektedir. Turizm ve hediyelik eşya boyutunda ise Hoca, Akşehir ve Eskişehir gibi kentlerin kimliğini belirleyen stratejik bir “kültürel ekonomik imge” hâlini almıştır. Ancak mevcut hediyelik eşya piyasasının magnet ve biblo gibi sınırlı tasarımlara hapsolması, Hoca’nın çok katmanlı kimliğinin yansıtılması noktasında bir sorun alanı oluşturmaktadır. Yenilikçi ve özgün tasarımların eksikliği, kültürel mirasın turistik pazarda yüzeyselleşme riskini artırmaktadır. Sonuç olarak bu makale, Nasreddin Hoca’nın günümüzde tüketilen bir meta ile hafızada yaşayan bir miras arasında gidip gelen paradoksal konumunu ortaya koymaktadır. Adorno’nun eleştirdiği ticarileşme, çelişkili bir biçimde Hoca’nın toplumsal bellekteki kalıcılığını ve evrensel görünürlüğünü pekiştirmektedir. Çalışma, halk bilimi araştırmalarında popüler kültür ürünlerinin yalnızca birer tüketim nesnesi değil, aynı zamanda kültürel sürekliliğin sağlandığı yeni, hibrit ve kaçınılmaz mecralar olarak okunması gerektiğini önermektedir. Bu dönüşüm, yeni bir bellek alanı inşa ederken aynı zamanda geleneğin küresel ölçekte ulusötesi bir dolaşım hızı kazanmasına da olanak sağlamaktadır. Böylelikle makale, kültür ekonomisinin yarattığı metalaşma etkisinin, mirasın sürdürülebilirliği üzerindeki çok katmanlı sonuçlarını kuramsal bir derinlikle tartışmaya açmaktadır. Nasreddin Hoca fıkraları anlatılıp dinlenen bir sözlü kültür ürününden alınıp satılabilen ürüne dönüşüm sürecinde yitirdiği veya kazandığı kültürel anlamlarla birlikte değerlendirilmelidir. Bu doğrultuda makale, sözlü kültür ürünlerinin meta değerine dönüşürken toplumsal hafızada üstlendiği yeni ve hibrit işlevleri teorik düzlemde ortaya koymaktadır.
Zitieren
APA
Yıldız, T. (2026). KÜLTÜR ENDÜSTRİSİ VE KÜLTÜREL BELLEK ARASINDA NASREDDİN HOCA: METALAŞMA VE KANONLAŞMA. Folklor Akademi Dergisi, 9(2), 69-80. https://doi.org/10.55666/folklor.1855814
Vancouver
Yıldız T. KÜLTÜR ENDÜSTRİSİ VE KÜLTÜREL BELLEK ARASINDA NASREDDİN HOCA: METALAŞMA VE KANONLAŞMA. Folklor Akademi Dergisi. 2026;9(2):69-80. doi:10.55666/folklor.1855814
BibTeX
@article{Yldz2026,
author = {Yıldız, Tuna},
title = {KÜLTÜR ENDÜSTRİSİ VE KÜLTÜREL BELLEK ARASINDA NASREDDİN HOCA: METALAŞMA VE KANONLAŞMA},
journal = {Folklor Akademi Dergisi},
year = {2026},
volume = {9},
number = {2},
pages = {69--80},
doi = {10.55666/folklor.1855814}
}
EUVIMED