EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

İbn Teymiyye’nin Hilâf-ı Kıyâs Kaidesine Yaklaşımı: Nas ve Kıyas İlişkisi Üzerine Bir İnceleme

Nihat Özdemir, İbrahim Halil İlgi

İlahiyat Akademi · 27.06.2026 · (23) · 409-436

DOI: 10.52886/ilak.1871049 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift İlahiyat Akademi, online erschienen am 27.06.2026. Verfasst von Nihat Özdemir und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 21 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu makalede, İbn Teymiyye’nin (ö. 728/1328) fıkıh usûlünde önemli ve tartışmalı bir konu olan “hilâf-ı kıyâs” kaidesine yaklaşımı ve onun fıkhî hüküm çıkarma metodolojisi ayrıntılı bir biçimde ele alınmaktadır. İbn Teymiyye, klasik usûl anlayışlarından farklı olarak Kur’ân ve sünnette yer alan her bir nası, bizatihi üzerine kıyas yapılabilecek müstakil ve bağımsız bir asıl olarak kabul etmektedir. İbn Teymiyye’nin delillendirme metodolojisine göre dinî metinler (naslar), tüm bilgi ve delil türlerinin üzerinde yer almakta olup teşrî sürecinde nihai ve bağlayıcı otoriteyi temsil etmektedir. Bu bağlamda sahih nakil ile akl-ı selîm arasında bir çelişkinin varlığı mümkün değildir. Şeriatın sahih bir nasıyla çelişen her kıyas, İbn Teymiyye’nin nazarında geçersiz ve muteber olmayan bir çıkarım olarak değerlendirilir. Ona göre doğru ve tutarlı bir akıl yürütme, sahih bir nakille asla çatışmaz. Dolayısıyla şer‘î delillerin hem aklî hem de naklî boyutları arasında tam bir bütünlük ve tutarlılık söz konusudur. İbn Teymiyye’nin bu yaklaşımı, kıyasın alanını genişleterek şer‘î hükümlerin dayandığı temel ilkelerin sayısını artırmış; böylece İslâm hukukunun dinamizmini ve kuşatıcılığını güçlendirmiştir. Ona göre naslar, sadece istisnaî veya sınırlı hükümler vazeden metinler olmayıp aynı zamanda benzer durumlara uygulanabilecek genel ilkeler içeren temel referanslardır. İbn Teymiyye’nin bu yaklaşımı, İslâm hukuk doktrininin gelişimine önemli katkılar sunmuştur. Bu yaklaşım, özellikle yeni ortaya çıkan olay ve meselelerin şer‘î açıdan değerlendirilmesinde geniş bir hareket alanı sağlamıştır. Bu sayede İslâm hukuku, değişen toplumsal şartlar ve ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar karşısında yetersiz kalmamış; toplum ve devlet düzeninin maslahatını gerçekleştirmeye yönelik uygun ve tutarlı çözümler üretebilme kabiliyetini muhafaza etmiştir. İbn Teymiyye, şer‘î naslarla sabit olan hükümlerin tamamının sahih kıyasa açık olduğunu savunarak, bu hükümlerin şeriatta bağımsız ve temel birer delil konumunda bulunduğunu ifade etmektedir. Bu bağlamda İbn Teymiyye, şeriatta sahih kıyasa aykırı herhangi bir hükmün bulunmadığını ileri sürmektedir. Dolayısıyla “hilâf-ı kıyâs” olarak adlandırılan durumların gerçekte sahih kıyasa değil, fâsid kıyasa aykırılıktan ibaret olduğunu belirtmektedir. Ona göre sahih kıyasla çeliştiği iddia edilen hükümler, çoğu zaman ya kıyasın yanlış uygulanmasından ya da kıyasın şartlarını taşımayan hatalı örneklerden kaynaklanmaktadır. Bu değerlendirme, İbn Teymiyye’nin fıkhî düşüncesinde kıyasın meşruiyetini güçlendirdiği gibi, nasların belirleyici ve kurucu rolünü de pekiştiren temel bir argüman niteliği taşımaktadır. Zira ona göre nas ile kıyas aynı ilahi kaynağa dayandığından, bu iki delil türü arasında hakiki bir çatışmanın varlığı düşünülemez. Makalede, özellikle Hanefî usûlünde hilâf-ı kıyâs kapsamında değerlendirilen havâle, karz, selem, icâre, deve eti yiyenin abdest alması, hacamat yaptırma, fâsid haccın tamamlanması ve diyetin akrabaya yüklenmesi gibi örnekler İbn Teymiyye’nin eleştirileri bağlamında incelenmiştir. İbn Teymiyye'nin hukuksal akıl yürütme metodolojisine göre, naslar her türlü bilgi ve delilin üzerinde yer alır ve yasama sürecinde nihai ve bağlayıcı otoriteyi temsil eder. Bu bağlamda, sahih rivayet ile akl-ı selîm arasında bir çelişkinin varlığı düşünülemez. Şeriatın sahih metinsel deliliyle çelişen herhangi bir analoji geçersiz ve yetkisiz kabul edilir. Ona göre, doğru ve tutarlı akıl yürütme asla sahih rivayetle çelişemez; bu nedenle, hukuksal delillerin akılcı ve aktarılan boyutları arasında tam bir uyum ve ahenk vardır.

Zitieren

APA

Özdemir, N., & İlgi, İ. H. (2026). İbn Teymiyye’nin Hilâf-ı Kıyâs Kaidesine Yaklaşımı: Nas ve Kıyas İlişkisi Üzerine Bir İnceleme. İlahiyat Akademi, 409-436. https://doi.org/10.52886/ilak.1871049

Vancouver

Özdemir N, İlgi İH. İbn Teymiyye’nin Hilâf-ı Kıyâs Kaidesine Yaklaşımı: Nas ve Kıyas İlişkisi Üzerine Bir İnceleme. İlahiyat Akademi. 2026:409-436. doi:10.52886/ilak.1871049

BibTeX
@article{zdemir2026,
  author = {Özdemir, Nihat and İlgi, İbrahim Halil},
  title = {İbn Teymiyye’nin Hilâf-ı Kıyâs Kaidesine Yaklaşımı: Nas ve Kıyas İlişkisi Üzerine Bir İnceleme},
  journal = {İlahiyat Akademi},
  year = {2026},
  number = {23},
  pages = {409--436},
  doi = {10.52886/ilak.1871049}
}
Kostenlos starten →