EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Lâmiyye Geleneği ve İbâzıyye: Gâyetu’l-murâd fî nazmi’l-i‘tikâd Üzerinden Bir Analiz

Ahmet Bardak, Davut Eşit

İlahiyat Akademi · 27.06.2026 · (23) · 437-472

DOI: 10.52886/ilak.1863823 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift İlahiyat Akademi, online erschienen am 27.06.2026. Verfasst von Ahmet Bardak und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 42 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Başlangıcı 64/685 yıllarına dayanan İbâzıyye mezhebi ilk etapta Basra gibi Hâricî eğilimin merkezlerinde varlık göstermiş, sonrasında yaşanan siyasi istikrarsızlıklar neticesinde Arap Yarımadası’nın güneyine ve Kuzey Afrika coğrafyasına intikal etmiştir. Mezhebin Hâricîlik ile olan bağı tarihsel süreçte süreklilik arz eden bir tartışma konusu olmuş, bu ilişkinin mahiyetini birincil metinler üzerinden tespit etmek, İbâzî kimliğinin İslam mezhepler tarihi içerisindeki konumunu tayin etmek açısından kritik bir önem kazanmıştır. İbâzî mezhebi kendine has fıkıh, hadis, tefsir ve itikat alanlarında zengin bir literatüre sahip olup bu doğrultuda inkıraza uğramadan günümüze ulaşmış müstakil bir mezhep olmuştur. Ehl-i sünnet akaid geleneğinde de tebarüz eden “lâmiyye” tarzı manzum akide metinleri akıcılığı, ezberleme kolaylığı ve pratikliği sebebiyle İslam düşünce tarihinde önemli bir yer edinmiştir. Temel inanç esaslarını, pratik bir metotla özellikle çocuklara ve öğrencilere yönelik kısa ve öz bir formda sunan bu eserler, geniş halk kitleleri tarafından da benimsenerek yaygın bir ezber kültürüne yol açmıştır. İbâzıyye mezhebinde de karşılık bulan bu tür eserler konuları sunuş bakımından kendine özgü karakteristik özellikler barındırmaktadır. Bu bağlamda, İbâzî metinlerinin teşekkül ettiği coğrafi ve kültürel iklimin, eserlerin sistematik yapısı ve üslubu üzerindeki belirleyici etkisi göz ardı edilmemelidir. Bu araştırmanın temel amacı, İbâzıyye mezhebinde manzum özellikleriyle ön plana çıkan lâmiyye türün en yetkin örneklerinden biri kabul edilen Nureddîn es-Sâlimî’nin (ö. 1332/1914) Gâyetu’l murâd fî nazmi’l-i‘tikâd adlı veciz eserini tahlil etmektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması kullanılmıştır. Verilerin toplanmasında doküman incelemesi tekniğiyle yürütülen bu çalışma ilgili birincil kaynaklar ışığında metnin içeriğini ve Hâricîlik ile olan irtibat noktalarını soruşturmaktadır. Bunun dışında Sünnî mezheplerde görülen itikat ve fıkıh mezhebi ayrımının (Eş‘arî-Şâfi‘î, Hanefî-Mâturîdî vb.) İbâzıyye için söz konusu olmadığını, İbâzıyye kavramının hem kelâm hem de fıkıh mezheplerini içeren çatı bir kavram olarak kullanıldığını söylemek gerekir. Bu durum İbâzîlerin yazdığı bazı eserlerde kendini göstermekte kelâm ve fıkıh konularının iç içe geçtiği görülmektedir. Yapılan incelemede, İbâzî düşüncenin Hâricîlik ile olan ilişkisine dair emareler sorgulanmış ve mezhebin klasik kelâm paradigmasından ayrışan sistematik yaklaşımları ortaya konulmuştur. Çalışmanın temel bulgularına bakıldığında, incelenen eserin Hâricîliğin katı tekfirci söyleminden uzaklaştığını ve özellikle sıfatlar ile rü’yetullah konularında Mu‘tezilî düşünceye paralel, kendine özgü bir kelâmî sistem inşa ettiğini göstermektedir. Bunun dışında metin çerçevesinde işlenen fıkhî konular bakımından İbâzıyye’nin kendine özgü görüşleri olmakla beraber, Sünni hukukla örtüşen birçok görüşünün de olduğunu belirmek gerekir. Bu bakımdan eserin metodik açıdan İbâzîyye mezhebinin itikadî görüşlerinin sonraki nesillere aktarılmasında önemli bir rol üstlendiği sonucuna ulaşılmıştır.

Zitieren

APA

Bardak, A., & Eşit, D. (2026). Lâmiyye Geleneği ve İbâzıyye: Gâyetu’l-murâd fî nazmi’l-i‘tikâd Üzerinden Bir Analiz. İlahiyat Akademi, 437-472. https://doi.org/10.52886/ilak.1863823

Vancouver

Bardak A, Eşit D. Lâmiyye Geleneği ve İbâzıyye: Gâyetu’l-murâd fî nazmi’l-i‘tikâd Üzerinden Bir Analiz. İlahiyat Akademi. 2026:437-472. doi:10.52886/ilak.1863823

BibTeX
@article{Bardak2026,
  author = {Bardak, Ahmet and Eşit, Davut},
  title = {Lâmiyye Geleneği ve İbâzıyye: Gâyetu’l-murâd fî nazmi’l-i‘tikâd Üzerinden Bir Analiz},
  journal = {İlahiyat Akademi},
  year = {2026},
  number = {23},
  pages = {437--472},
  doi = {10.52886/ilak.1863823}
}
Kostenlos starten →