EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Batı Afrika’dan Hicaz’a Uzanan Hac Güzergâhları: Tarihsel Süreklilik, Dönüşüm ve Etkileşim

Hasan Yavuz

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi · 15.03.2026 · 13 (1) · 146-169

DOI: 10.51702/esoguifd.1803015 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 15.03.2026. Verfasst von Hasan Yavuz. Die Arbeit wurde bisher 1-mal zitiert (Crossref) und nennt 81 Literaturangaben. Gefördert von: Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır..

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma, Batı Afrika’dan Hicaz’a uzanan hac yollarının tarihsel gelişimini, coğrafi dağılımını ve bu güzergâhların dini, kültürel, siyasi ve ekonomik yönlerini çok boyutlu bir yaklaşımla incelemektedir. İslam dünyasının batı ucundan başlayarak Sahra Çölü, Mağrib, Sudan ve Kızıldeniz üzerinden Mekke’ye ulaşan bu yollar, sadece bir ibadet güzergâhı değil, aynı zamanda medeniyetler arası etkileşimin ana damarlarından biri olmuştur. Hac ibadetinin Afrika kıtasındaki etkileri, İslam’ın yayılmasıyla eşzamanlı biçimde gelişmiş; özellikle 11. yüzyıldan itibaren Batı Afrika’da oluşan Müslüman devletler, bu kutsal yolculukların ana merkezleri hâline gelmiştir. Mali Sultanı Mense Mûsâ’nın 1324’teki görkemli hac yolculuğu ile Songay Sultanı Askiyâ Muhammed’in 1497’deki seferi hem siyasi meşruiyetin güçlendirilmesinde hem de İslamî kimliğin inşasında önemli örnekler olarak öne çıkmaktadır. Araştırmada dört ana güzergâh ayrıntılı biçimde incelenmiştir: Sahra, Mağrib, Sudan-Kızıldeniz ve deniz yolları. Bunlardan en eski ve en işlek olan Sahra güzergâhı, ticaret ve hac kervanlarını birleştiren çok işlevli bir hattır. Tinbüktü, Gao, Kano gibi şehirler üzerinden geçen bu yol hem kuzey hem de güney yönlü tuz, altın ve köle ticaretine aracılık etmiş; aynı zamanda dini seyahatlerin güvenli biçimde gerçekleşmesini sağlamıştır. Bu güzergâh üzerindeki menziller, İslam coğrafyasının farklı bölgeleri arasında bilgi, kültür ve mal dolaşımını mümkün kılmıştır. Mağrib güzergâhı, Batı Afrika ile Kuzey Afrika arasındaki ilmî ve kültürel ilişkileri kuvvetlendirmiştir. Merakeş, Sicilmâse, Tilimsân gibi şehirler, hac kervanlarının toplandığı önemli merkezler olmuştur. Bu yol, bedevi saldırıları ve korsan tehlikesine rağmen, özellikle Mağrib ulemasının Batı Afrika üzerindeki etkisini artırmıştır. Sudan-Kızıldeniz hattı ise daha kısa olmasına karşın, coğrafi zorluklar ve güvenlik sorunları nedeniyle geç dönemde tercih edilmiştir. Dârfûr ve Sevâkin üzerinden Kızıldeniz limanlarına ulaşan bu yol, 19. yüzyılda kara güzergâhlarının zayıflamasıyla önem kazanmıştır. Sömürgecilik dönemi, bu yolların kaderinde büyük bir kırılma meydana getirmiştir. 19. yüzyıldan itibaren Avrupa sömürgeciliğinin Afrika’da yayılmasıyla, geleneksel kara güzergâhlarının güvenliği azalmış, Fransız ve İspanyol yönetimleri kendi denetimleri dışındaki güzergâhları kapatmışlardır. Bu dönemde deniz güzergâhı, sömürgeci devletlerin kontrolünde zorunlu hâle gelmiş; Dakar, Kanarya Adaları, Marsilya ve İskenderiye üzerinden Süveyş’e uzanan yeni hatlar Batı Afrikalı hacıların temel rotası olmuştur. Dini bir vecibe olan hac sömürgecilerin siyasî kontrol aracı hâline gelmiştir. Çalışma, klasik İslam tarihleri, seyahatnâmeler ve modern literatürü birlikte değerlendirerek, hac yollarının tarihsel sürekliliğini ve dönüşümünü karşılaştırmalı biçimde ortaya koymaktadır. Bu sayede, Batı Afrika hac yolları sadece bir ulaşım hattı değil, aynı zamanda İslam medeniyetinin Afrika kıtasındaki yayılımını, ticari ağlarını ve kültürel bütünleşmesini anlamada temel bir anahtar olarak ele alınmaktadır. Sonuç olarak, Batı Afrika hac rotalarındaki yolculuklar tarih boyunca dinî bir ritüelin ötesine geçerek kültürel aktarımın, ekonomik dolaşımın ve siyasi meşruiyetin araçlarından biri olmuştur. Bu güzergâhlar sayesinde Batı Afrika toplumları İslam dünyasının merkezleriyle sürekli bir etkileşim içinde olmuş, bilim, ticaret ve din alanlarında ortak bir kimliğin oluşumuna katkı sağlamıştır. Sömürgecilik döneminde bu tarihsel ağlar büyük ölçüde kopmuşsa da günümüz modern ulaşım ağlarında hâlâ bu eski yolların izleri yaşamaktadır.

Förderung

  • Bu araştırmayı desteklemek için dış fon kullanılmamıştır.

Zitieren

APA

Yavuz, H. (2026). Batı Afrika’dan Hicaz’a Uzanan Hac Güzergâhları: Tarihsel Süreklilik, Dönüşüm ve Etkileşim. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(1), 146-169. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1803015

Vancouver

Yavuz H. Batı Afrika’dan Hicaz’a Uzanan Hac Güzergâhları: Tarihsel Süreklilik, Dönüşüm ve Etkileşim. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2026;13(1):146-169. doi:10.51702/esoguifd.1803015

BibTeX
@article{Yavuz2026,
  author = {Yavuz, Hasan},
  title = {Batı Afrika’dan Hicaz’a Uzanan Hac Güzergâhları: Tarihsel Süreklilik, Dönüşüm ve Etkileşim},
  journal = {Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi},
  year = {2026},
  volume = {13},
  number = {1},
  pages = {146--169},
  doi = {10.51702/esoguifd.1803015}
}
Kostenlos starten →