Adana’nın Manevî Mimarlarından Hâlidî Şeyhi Hasan İlmî Kozanî (Hacı Hattat Efendi)
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi · 15.03.2026 · 13 (1) · 245-266
DOI: 10.51702/esoguifd.1801552 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 15.03.2026. Verfasst von Ali Hatalmış. Die Arbeit nennt 54 Literaturangaben. Gefördert von: Bu çalışma, Çukurova Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi kapsamında yürütülen Disiplinler Arası Araştırma Projeleri (DAP) tarafından….
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, XIX. yüzyıl Osmanlı taşrasında ilim, irşat ve hat sanatını bir arada temsil eden, Adana vilayeti Kozan yöresinde “Hacı Hattat Efendi” olarak tanınan Hâlidî şeyhi Hasan İlmî Kozanî’nin hayatını, ilmî ve tasavvufî kimliğini, ailesini, eserlerini ve bölgesel etkisini kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Araştırma, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin Anadolu’daki önde gelen halifelerinden biri olan Hasan İlmî Kozanî’nin, yaşadığı çevrede nasıl bir ilmî, manevî ve kültürel gelenek oluşturduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Kayseri, İstanbul, Şam ve Kahire gibi dönemin önemli ilim merkezlerinde eğitim alan Hasan İlmî’nin, yalnızca erkek çocuklarını değil, kız çocuklarını da hafız ve hattat olarak yetiştirmesi, Osmanlı toplumunda dinî eğitimde kadınlara verilen önemin nadir bir örneği olarak dikkat çekmektedir. Bu durum, dönemin toplumda kadınların yeri ve dinî eğitim pratikleri açısından özgün bir perspektif sunmakta; aynı zamanda taşra bölgelerinde kadınların dinî ve kültürel rollerini yeniden değerlendirmeye imkân tanımaktadır. Çalışmada tarihsel-biyografik yöntem esas alınmış; yazılı kaynaklar, el yazması eserler, arşiv belgeleri ve yöre halkının sözlü anlatıları bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Bu veri grupları, bireysel ve kolektif hafızanın izlerini sürmek için kullanılmış; menkıbeler, ailevi anlatılar, alan araştırmaları ve yerel kaynaklar temel dayanaklar arasında yer almıştır. Araştırma, Osmanlı’nın ‘Gerileme’ ve ‘Dağılma’ dönemlerinde taşra sûfîliğinin oluşum dinamiklerini ve medrese-tekke bütünlüğü içinde bir şeyhin toplumsal etkisini analiz etmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda, Hasan İlmî Kozanî’nin yalnızca bir tasavvuf şeyhi değil, aynı zamanda ilmî, ailevî, sosyal ve kültürel alanlarda etkili bir kanaat önderi olduğu tespit edilmiştir. Onun, bölgedeki dinî ve sosyal yapıyı şekillendirmedeki rolü, Hâlidîlik geleneğinin taşra toplumlarındaki etkisini anlamak için önemli bir vaka sunmakta; özellikle Varsak Türkmenleri gibi yerel toplulukların İslamlaşma ve manevi gelişim süreçlerine ışık tutmaktadır. Hasan İlmî Kozanî’nin Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî ile doğrudan ilişkisi, Mektûbât’ta ona ithaf edilen 35. mektupla teyit edilmektedir. Ayrıca, yüzlerce tarikat icazetnâmesini bizzat kaleme alması, hat sanatındaki ustalığını ve sanatsal mirasını ortaya koymaktadır. Bu yetkinlik, ailesine ve çevresine de sirayet etmiş; özellikle kız çocuklarının dinî ilimlerde ve hat sanatında eğitilmesi, Osmanlı toplumunda alışılmadık bir uygulama olarak öne çıkmaktadır. Hasan İlmî’nin Kozan, Feke, Saimbeyli ve çevre köylerdeki irşat faaliyetleri, bölgenin dinî, kültürel ve sosyal yapısını derinden etkilemiştir. Çocukları, torunları ve halifeleri aracılığıyla bu etkiyi genişletmiş; bölgenin dinî eğitim, ahlaki değerler ve toplumsal dayanışma pratiklerinde kalıcı bir miras bırakmıştır. Bu miras, Kurtuluş Savaşı gibi milli mücadele dönemlerinde aile ve tarikat mensuplarının vatan savunmasındaki rollerini de yansıtmaktadır. Çalışmada, Hasan İlmî Kozanî’nin eserlerini, özellikle Sirâcü’t-Tarîka ve Nûru’l-Haḳîḳa, Mevlîd-i Şerîf, Dîvân, ed-Dürretü’l-Münîra ve Peyamber-nâme gibi eserleri üzerinden onun ilmî ve sanatsal katkılarına işaret edilmiştir. Bu araştırma, tarihî-kritik metin tahlili, biyografik yöntem, arşiv ve yazma eser taraması ile karşılaştırmalı tasavvuf tarihi yaklaşımını bir arada kullanarak, Kozanî’nin eserlerini ve faaliyetlerini çok boyutlu bir şekilde incelemektedir. Bu eserler, onun hem tasavvufî hem de edebî alandaki yetkinliğini yansıtmakta; Ehl-i Sünnet esaslarını güçlendiren içerikleriyle dönemin dinî tartışmalarına katkı sunmaktadır. Ayrıca, Hâlidîlik geleneğinin Ehl-i Sünnet hassasiyetleri, Osmanlı Devleti’ne bağlılık ve taşra sufîliğindeki yenilikçi yaklaşımları, Kozanî’nin faaliyetleri üzerinden analiz edilmiştir. Onun, medrese ve tekke bütünlüğünü sürdüren eğitim anlayışı, taşra toplumlarında dinî bilincin güçlenmesine katkı sağlamıştır. Araştırma, Kozanî’nin yerel ve bölgesel düzeyde oluşturduğu manevî ve kültürel mirası, Osmanlı taşra toplumunun dinî ve sosyal dinamiklerini anlamak için bir vaka çalışması olarak ele almakta; kadınların dinî eğitimdeki rollerine ve taşra sûfîliğinin toplumsal etkilerine dair tartışmalara katkı sağlamayı hedeflemektedir. Bu bağlamda, çalışma, gelecekteki biyografik ve tasavvufî araştırmalar için bir temel oluşturmayı ve Kozanî’nin mirasının daha geniş bir şekilde tanınmasına vesile olmayı ummaktadır. Özellikle, bu tür taşra manevi şahsiyetlerinin Osmanlı tarihi içindeki yerini vurgulamak, akademik literatüre yeni boyutlar katacaktır.
Förderung
- Bu çalışma, Çukurova Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi kapsamında yürütülen Disiplinler Arası Araştırma Projeleri (DAP) tarafından…
Zitieren
APA
Hatalmış, A. (2026). Adana’nın Manevî Mimarlarından Hâlidî Şeyhi Hasan İlmî Kozanî (Hacı Hattat Efendi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(1), 245-266. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1801552
Vancouver
Hatalmış A. Adana’nın Manevî Mimarlarından Hâlidî Şeyhi Hasan İlmî Kozanî (Hacı Hattat Efendi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2026;13(1):245-266. doi:10.51702/esoguifd.1801552
BibTeX
@article{Hatalm2026,
author = {Hatalmış, Ali},
title = {Adana’nın Manevî Mimarlarından Hâlidî Şeyhi Hasan İlmî Kozanî (Hacı Hattat Efendi)},
journal = {Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi},
year = {2026},
volume = {13},
number = {1},
pages = {245--266},
doi = {10.51702/esoguifd.1801552}
}
EUVIMED