EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Memleket-i İnsâniyye: Tedbîrâtü’l-İlâhiyye Bağlamında İbnü’l-Arabî’de Siyâsetü’n-Nefs

Zeliha Öner

Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi · 04.06.2026 · 17 · 1-14

DOI: 10.51605/mesned.1905588 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 04.06.2026. Verfasst von Zeliha Öner. Die Arbeit nennt 27 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Bu çalışma, memleket-i insâniyye kavramını tasavvuf düşüncesi çerçevesinde ele alarak insanın kendi varlığı içerisinde gözetmesi gereken tertip ile nefsin idâresi arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamaktadır. Tasavvuf geleneğinde insan, kalp, akıl ve nefs gibi farklı unsurların birlikte işlediği çok katmanlı bir yapı olarak tasavvur edilir. Bu unsurların her biri insan varlığının farklı yönlerini temsil etmekte ve aralarındaki uyum, insanın iç dünyasında kurulması gereken denge ve nizâmın temelini oluşturmaktadır. Bu bakımdan memleket-i insâniyye, insanın iç dünyasında kurulması gereken bu düzeni ifâde eden güçlü ve açıklayıcı bir benzetme olarak tasavvuf literatüründe önemli bir yer tutmaktadır. Söz konusu metafor, insanın iç yapısını bir memleket düzenine benzeterek kalp, akıl ve nefs arasındaki ilişkileri siyâsal bir düzen analojisi üzerinden açıklamaya imkân vermektedir. Çalışmanın temel dayanağını, İbnü’l-Arabî’nin et-Tedbîrâtü’l-İlâhiyye fî ıslâhi’l-memleketi’l-insâniyye adlı eseri oluşturmaktadır. Bu eser, tasavvuf düşüncesinde insanın kendi nefsini idâre etmesini, dış dünyadaki düzen anlayışıyla ilişkilendirerek ele alan özgün bir metin olarak dikkat çekmektedir. İbnü’l-Arabî, söz konusu eserinde insan varlığını bir memleket olarak tasvir eder ve bu memleketin idâresini kalp, akıl ve nefs arasındaki ilişki üzerinden açıklar. Bu çerçevede kalp, ilâhî hitaba muhatap olan merkezî unsur olarak hükümranlık makâmını temsîl ederken, akıl bu düzenin tedbîrini sağlayan ve dengeyi koruyan bir unsur olarak öne çıkar. Nefs ise insanın iç dünyasında sürekli denetim ve terbiye gerektiren bir alan olarak ele alınır. Bu bakımdan nefsin idâresi, insanın kendi varlığında kurması gereken düzenin en önemli unsurlarından biri hâline gelmektedir. İbnü’l-Arabî’nin yaklaşımında nefsin terbiyesi, bireysel ahlâkın geliştirilmesine yönelik bir süreç olarak görülmez. Aksine bu süreç, insanın kendi varlığını ilâhî düzenle uyumlu hâle getirmesini hedefleyen sürekli bir iç muhâsebe ve idâre faaliyetini ifâde eder. Böylece ahlâk, bireysel fazîletlerin kazanılmasıyla sınırlı bir alan olmaktan çıkarak insanın iç dünyasında sürdürülen bir siyâset pratiği hâline gelir. Bu bağlamda siyâset kavramı da tasavvuf düşüncesinde çoğu zaman dış dünyadaki iktidar ilişkilerini ifâde eden bir kavram olmaktan ziyâde insanın kendi nefsini yönetmesini ve iç dünyasında düzen kurmasını ifâde etmektedir. Çalışmada ayrıca siyâsetü’n-nefs anlayışının tasavvuf düşüncesindeki yeri üzerinde durulmaktadır. Her ne kadar nefs terbiyesi meselesi erken dönem İslâm ahlâk literatüründe farklı başlıklar altında ele alınmış olsa da tasavvuf geleneğinde özellikle İbnü’l-Arabî ile birlikte daha kapsamlı ve metafizik bir çerçeveye yerleştirildiği görülmektedir. İbnü’l-Arabî, insanın kendi üzerindeki tasarrufunu ilâhî tedbîrin yeryüzündeki bir yansıması olarak değerlendirmektedir. Bu anlayışa göre insanın kendi varlığında kurduğu düzen, ilâhî düzenin küçük bir örneğini temsil etmektedir. Dolayısıyla insanın iç dünyasında kurulan bu düzen, ontolojik bir düzenin insan ölçeğindeki tezâhürü olarak yorumlanmaktadır. Çalışmanın özgün katkısı, tasavvuf literatüründe çoğu zaman dağınık biçimde ele alınan memleket-i insâniyye ve siyâsetü’n-nefs kavramlarını, İbnü’l-Arabî’nin et-Tedbîrâtü’l-İlâhiyye eseri merkezinde birlikte değerlendirmesidir. Bu çerçevede nefsin idâresine dayalı iç tertip anlayışının, ahlâkî sorumluluk ile toplumsal düzen tasavvuru arasındaki ilişkiyi nasıl kurduğu ortaya konulmaya çalışılmaktadır. İbnü’l-Arabî’nin insanı bir memleket düzeni içinde tasvir etmesi, ahlâk, siyâset ve insan tasavvuru arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmeye imkân vermektedir. Böylece tasavvuf düşüncesinde insanın kendi varlığını yönetmesi ile toplumsal düzen arasındaki ilişki, memleket-i insâniyye metaforu üzerinden daha bütüncül bir biçimde anlaşılmaktadır. Bu çalışma, söz konusu metaforun insanın varlık düzeni içindeki konumunu açıklayan derin bir tasavvufî düşünce modeli olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir.

Zitieren

APA

Öner, Z. (2026). Memleket-i İnsâniyye: Tedbîrâtü’l-İlâhiyye Bağlamında İbnü’l-Arabî’de Siyâsetü’n-Nefs. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 17, 1-14. https://doi.org/10.51605/mesned.1905588

Vancouver

Öner Z. Memleket-i İnsâniyye: Tedbîrâtü’l-İlâhiyye Bağlamında İbnü’l-Arabî’de Siyâsetü’n-Nefs. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi. 2026;17:1-14. doi:10.51605/mesned.1905588

BibTeX
@article{ner2026,
  author = {Öner, Zeliha},
  title = {Memleket-i İnsâniyye: Tedbîrâtü’l-İlâhiyye Bağlamında İbnü’l-Arabî’de Siyâsetü’n-Nefs},
  journal = {Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi},
  year = {2026},
  volume = {17},
  pages = {1--14},
  doi = {10.51605/mesned.1905588}
}
Kostenlos starten →