Ortaçağ İslâm Tarihçiliğinde Eleştiri Kültürüne Bir Örnek: İbnü’l-Esîr’in İbnü’l-Cevzî’ye Tenkitleri
Tetkik · 30.09.2026 · (10) · 651-672
DOI: 10.55709/tetkik.1933976 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tetkik, online erschienen am 30.09.2026. Verfasst von Suat Kaymak. Die Arbeit nennt 65 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Eleştiri, ilmî ve fikrî üretimin mevcudiyet gösterdiği her dönemde varlığını sürdürerek köklü bir gelenek teşkil etmiştir. İlmî çalışmaların tabiatı gereği tenkit faaliyeti, geçmişte olduğu gibi bundan sonra da bilimin ayrılmaz bir bileşeni olma vasfını koruyacaktır. İslâm ilim geleneğinde ulemâ nezdinde yaygın bir metodoloji olan eleştiri, Ortaçağ İslâm dünyasında muhtelif tezahürlerle vücut bulmuştur. Belirli bir görüşe muhalefet etme ve ilgili delilleri geçersiz kılma gayesiyle telif edilen reddiye türündeki eserler, söz konusu faaliyetin en somut örnekleri arasındadır. Bununla birlikte tenkit kültürü yalnızca reddiyelerle sınırlı kalmamış, cerh ve ta‘dîl başta olmak üzere farklı disiplinlerdeki kapsamlı telifatlarda da kendisine yer bulmuştur. Ayrıca sultanlara ve âlimlere yönelik tenkitler de yapılmıştır. Âlimler arası tenkitlere bakıldığında Şâfiî müverrih İzzü’d-dîn İbnü’l-Esîr’in (öl. 630/1233) el-Kâmil fi’t-târîh adlı umumî tarih kitabında Hanbelî âlim Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’ye (öl. 597/1201) yönelttiği tenkitler dikkat çekici bir mahiyet arz etmektedir. İbnü’l-Esîr’in, eserini kaleme alırken 11. yüzyıldan sonraki hadiseler için İbnü’l-Cevzî’nin el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem’inden geniş ölçüde istifade ettiği görülmektedir. İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil adlı hacimli eserini tetkik neticesinde, İbnü’l-Cevzî’ye yönelik altı müstakil eleştirisinin bulunduğu saptanmıştır. İbnü’l-Esîr, bu tenkitlerinde muhatabını yalnızca ilmî hatalarla değil, aynı zamanda mezhebî saiklerle hareket etmekle de itham etmektedir. Bununla birlikte ilgili eleştirilerin temelinde mezhepler arası mücadelenin belirleyici bir unsur olduğu müşahede edilmektedir. Nitekim Irak Büveyhîlerinin son hükümdarı meselesi ve Bağdâd’daki meteorolojik hadiselere dair eleştiriler ilmî bağlamda öne çıkmaktadır. Münekkit, Hanbelî âlim İbnü’l-Cevzî’nin, Şâfiî ulemâdan Ahmed el-Gazzâlî ve Abdülkerîm es-Sem‘ânî’ye yönelik tutumunu mezhebî saiklerden kaynaklandığını vurgulamaktadır. Söz konusu mezhebî tenkitlerin arka planında Şâfiî-Eş‘arî ile Hanbelî mücadelesinin yattığı söylenebilir. Netice itibarıyla mezhebî aidiyetin tenkitler üzerindeki rolü, Ortaçağ İslâm tarih yazıcılığında eleştirinin unsurlarından biri olduğunu göstermektedir. Bu çalışmada İbnü’l-Esîr’in İbnü’l-Cevzî’ye yönelttiği eleştiriler, iki müellifin metinleri mukayese edilerek tetkik edilmekte ve tenkitlerin arka planındaki dinamikler değerlendirilmektedir.
Zitieren
APA
Kaymak, S. (2026). Ortaçağ İslâm Tarihçiliğinde Eleştiri Kültürüne Bir Örnek: İbnü’l-Esîr’in İbnü’l-Cevzî’ye Tenkitleri. Tetkik, 651-672. https://doi.org/10.55709/tetkik.1933976
Vancouver
Kaymak S. Ortaçağ İslâm Tarihçiliğinde Eleştiri Kültürüne Bir Örnek: İbnü’l-Esîr’in İbnü’l-Cevzî’ye Tenkitleri. Tetkik. 2026:651-672. doi:10.55709/tetkik.1933976
BibTeX
@article{Kaymak2026,
author = {Kaymak, Suat},
title = {Ortaçağ İslâm Tarihçiliğinde Eleştiri Kültürüne Bir Örnek: İbnü’l-Esîr’in İbnü’l-Cevzî’ye Tenkitleri},
journal = {Tetkik},
year = {2026},
number = {10},
pages = {651--672},
doi = {10.55709/tetkik.1933976}
}
EUVIMED