Buhârî’nin el-Câmi‘u’s-Sahîh’inde Kıyasın Teorik ve Pratik Boyutları: Reddi mi, Sınırlı Kabulü mü?
Eskiyeni · 30.06.2026 · (62) · 873-901
DOI: 10.37697/eskiyeni.1801856 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eskiyeni, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Ahmet Alkan. Die Arbeit nennt 55 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Amaç: Araştırmamızda İmam Buhârî’nin kıyas yöntemine yaklaşımı, meşhur eseri el-Câmi‘u’s-sahîh çerçevesinde incelenmiştir. Müellifin kıyasa yaklaşımında şârih ve araştırmacılar ihtilaf etmiştir. Sınırlı reddettiğini (kabul ettiğini) savunanlar, el-Câmi‘u’s-sahîh’in bir bölümü olan “Kitâbü’l-i‘tisâm”daki kıyas karşıtı bâb başlıklarını tahsis veya te’vil etmişlerdir. Ayrıca bazıları Buhârî’nin on meselede fiilen kıyas yaptığı iddiasıyla bu görüşlerini desteklemişlerdir. Kıyası reddettiğini söyleyenler ise sadece Buhârî’nin el-İ‘tisâm’daki ifadelerini esas almışlardır, kıyas yaptığı iddia edilen uygulamaları tartışmamışlardır. Bu görüş sahiplerine göre mezhebî kabuller doğrultusunda Buhârî’ye kıyas isnadı yapılmıştır. Müellifin el-İ‘tisâm’da kıyasla ilgili kullandığı ifadelerin yanı sıra, fıkıh içerikli bâblarda kıyasa fiilen başvurup başvurmadığı kıyasa yaklaşımını anlamada önemli bir ölçüttür. Ancak kıyas uyguladığı söylenen söz konusu meselelerde “Buhârî âdetleri” olarak bilinen ve onun kıyasa alternatif uygulamalarını da içeren hadis-fıkıh sentezli telif metodolojisinin ne derece göz önünde bulundurulduğu kritik öneme sahiptir. Zira kıyas yaptığı düşünülen pek çok yerde onun kıyasa alternatif uygulamaları öne çıkabilmektedir. Bu çerçevede müellifin kıyası uyguladığı sonucuna sadece bâb-hadis uyumsuzluğu üzerinden mi yoksa âdet ve metodolojisini de göz önünde bulunduran kapsamlı araştırma sonucunda mı ulaşıldığı çalışmamızın odak sorusudur. Böylece kıyasa yaklaşımının hem teorik hem pratik düzlemde kapsamlı ve objektif bir perspektifte ortaya konması amaçlanmaktadır.Yöntem: Araştırmada nitel yöntem kullanılarak doküman analizi yapılmış ve İmam Buhârî’nin kıyas anlayışı el-İʿtisâm’daki bâb başlıkları ile çağdaş araştırmacıların müellifin kıyas yaptığına delil olarak ileri sürdükleri on mesele, onun telif âdeti ve metodolojisi esas alınarak analiz edilmiştir. Buhârî’nin kıyası kabul ettiğini savunanlar ile reddettiğini söyleyenlerin görüşleri karşılaştırmalı incelenmiş ve bu yaklaşımların dayandığı deliller; ilgili rivayetler, bâb başlıkları ve şerhler teorik ve pratik düzeyde kapsamlı değerlendirilmiştir.Bulgular: Buhârî’nin el-İ‘tisâm’da oluşturduğu bâb başlıkları aracılığıyla sistematik bir şekilde kıyası eleştirdiği anlaşılmaktadır. Kıyası reddedişini sınırlayan yorumların bazen bâb başlığı ve metnin bağlamıyla kısmen örtüştüğü, çoğunun zayıf delillere dayandığı, bir kısmının ise bâb başlıkları ile hadislerin lafız ve bağlamı yeterince dikkate alınmadan yapıldığı söylenebilir. Müellifin fiilen kıyas yaptığı iddia edilen on meselede, “Buhârî âdetleri” olarak literatürde yer alan uygulamaların büyük ölçüde göz ardı edildiği görülmektedir. Bu meselelerin sadece birinde kıyasa kapı aralandığı ihtimalinden söz edilebilir. Kıyası bilinçli ve tutarlı bir şekilde reddettiği yönündeki kanaat hem teorik hem pratik düzeyde daha güçlü biçimde öne çıkmaktadır.Sonuç: Müellifin kıyasa yaklaşımının yalnızca bâb başlığı ile hadislerin uyumu üzerinden değerlendirilemeyeceği çalışmamızda ortaya konmaktadır. Böylelikle onun hadis ve fıkıh metodolojisini gözeten bütüncül bir okuma önerilmektedir. Eserinde sıkça başvurduğu işârî anlatım ve bağlam vurgusuna dikkat çekilerek Buhârî çalışmalarında literal yaklaşımların ötesine geçilmesi gerektiği savunulmaktadır. Bu yaklaşım el-Câmi‘u’s-sahîh araştırmalarında müellifin metodolojisini merkeze alan yeni çalışmalar için zengin bir zemin sunacaktır.
Zitieren
APA
Alkan, A. (2026). Buhârî’nin el-Câmi‘u’s-Sahîh’inde Kıyasın Teorik ve Pratik Boyutları: Reddi mi, Sınırlı Kabulü mü?. Eskiyeni, 873-901. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801856
Vancouver
Alkan A. Buhârî’nin el-Câmi‘u’s-Sahîh’inde Kıyasın Teorik ve Pratik Boyutları: Reddi mi, Sınırlı Kabulü mü?. Eskiyeni. 2026:873-901. doi:10.37697/eskiyeni.1801856
BibTeX
@article{Alkan2026,
author = {Alkan, Ahmet},
title = {Buhârî’nin el-Câmi‘u’s-Sahîh’inde Kıyasın Teorik ve Pratik Boyutları: Reddi mi, Sınırlı Kabulü mü?},
journal = {Eskiyeni},
year = {2026},
number = {62},
pages = {873--901},
doi = {10.37697/eskiyeni.1801856}
}
EUVIMED