Hilâfiyat Literatüründe Bir Râvi Olarak İbn İshak: Teorik Konumu ve İbnü’l-Cevzî’nin et-Tahkîk Adlı Eserindeki Pratik Yansıması
Trabzon İlahiyat Dergisi · 29.06.2026 · 13 (1) · 169-193
DOI: 10.33718/tid.1884057 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Trabzon İlahiyat Dergisi, online erschienen am 29.06.2026. Verfasst von Hamza Çatan und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 51 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Erken dönem İslam tarihçisi ve muhaddis Muhammed b. İshak (ö. 151/768), siyer ve megâzî sahasındaki yetkinliğine rağmen cerh ve ta‘dîl otoriteleri nezdindeki “muhtelefün fîh” (ihtilaflı) konumuyla hadis ve fıkıh ilminin kesişim noktasında yer alan en girift isimlerden biridir. Onun bu ihtilaflı durumu, rivayetlerinin delil değeri ve bağlayıcılığı konusunda fıkıh mezhepleri arasında tartışmalara yol açmış, bilhassa mezheplerin delil savunularını içeren Hilâfiyat literatüründe stratejik bir inceleme alanı doğurmuştur. Bu çalışma, İbn İshak’ın söz konusu literatürdeki teorik konumunu tespit etmeyi ve bu teorinin pratiğe nasıl yansıdığını, Hanbelî fakihi İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) et-Tahkîk fî ehâdîsi’l-hilâf adlı eseri özelinde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın teorik çerçevesinde; Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin râviye yaklaşımları mukayeseli olarak irdelenmiş; Mâlikî ve Şâfiîlerin teknik kusurları önceleyen katı tutumlarına karşılık, diğer mezheplerin bağlama göre şekillenen daha esnek ve işlevsel bir yaklaşım benimsedikleri görülmüştür. Çalışmanın odak noktasını oluşturan uygulama evresinde, İbn İshak’ın senedinde yer aldığı otuz dokuz fıkhî mesele analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, İbnü’l-Cevzî’nin râviye yaklaşımında belirgin bir metodolojik değişkenlik olduğunu göstermektedir. Müellifin, kendi görüşünü desteklediği durumlarda genellikle sükût ederek rivayeti zımnen tevsik ettiği; karşı görüşün delillerinde ise râvinin kullandığı sîgaya göre ikili bir yöntem izlediği saptanmıştır. İbn İshak’ın an’ane ile naklettiği haberlerde cerh verileri öne çıkarılarak sened tenkidi yapılırken, tahdîs sîgası kullandığı veya her iki tarafın delilinde müşterek olduğu durumlarda eleştirinin doğrudan metin tahlili (dirâyet) zeminine çekildiği tespit edilmiştir. Bu veriler İbn İshak’ın eserdeki değerinin şahsî adalet veya zabtından ziyade, nakledilen rivayetteki sıhhat karînelerine bağlı olduğunu; râvi değerlendirmelerinde ise sadece teknik usûl kurallarının değil, müellifin fıkhî tercihlerinin de payı olabileceğini göstermektedir.
Zitieren
APA
Çatan, H., & Köktaş, Y. (2026). Hilâfiyat Literatüründe Bir Râvi Olarak İbn İshak: Teorik Konumu ve İbnü’l-Cevzî’nin et-Tahkîk Adlı Eserindeki Pratik Yansıması. Trabzon İlahiyat Dergisi, 13(1), 169-193. https://doi.org/10.33718/tid.1884057
Vancouver
Çatan H, Köktaş Y. Hilâfiyat Literatüründe Bir Râvi Olarak İbn İshak: Teorik Konumu ve İbnü’l-Cevzî’nin et-Tahkîk Adlı Eserindeki Pratik Yansıması. Trabzon İlahiyat Dergisi. 2026;13(1):169-193. doi:10.33718/tid.1884057
BibTeX
@article{atan2026,
author = {Çatan, Hamza and Köktaş, Yavuz},
title = {Hilâfiyat Literatüründe Bir Râvi Olarak İbn İshak: Teorik Konumu ve İbnü’l-Cevzî’nin et-Tahkîk Adlı Eserindeki Pratik Yansıması},
journal = {Trabzon İlahiyat Dergisi},
year = {2026},
volume = {13},
number = {1},
pages = {169--193},
doi = {10.33718/tid.1884057}
}
EUVIMED