Gazzâlî-Râzî Geleneğine Mensup Bir Düşünür Olarak İbn Haldûn’da Nedenselliğin Doğası
Eskiyeni · 31.03.2026 · (61) · 221-246
DOI: 10.37697/eskiyeni.1801838 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Eskiyeni, online erschienen am 31.03.2026. Verfasst von Rıza Korkmazgöz. Die Arbeit nennt 44 Literaturangaben. Gefördert von: Herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek alınmamıştır..
Abstract (Originalsprache)
Amaç: Varlık ve ‘oluş’ üzerinde tefekkür etmenin eseri olan felsefî düşünce, bir yönüyle, nedenleri bilme çabası olarak tanımlanabilir. Felsefede ve kelâmda yürütülen nedensellik-sebeplilik tartışmaları, fizikten metafiziğe, insanın irade ve fiillerinden tarihsel sürecin işleyişine kadar tüm varlığın kavranmasında belirleyici bir öneme sahiptir. Tarihte Tanrı, varlık ve bilgi anlayışlarındaki farklılığa paralel olarak farklı nedensellik teorileri geliştirilmiş ve tabii alandaki değişim anlamlandırılmaya çalışılmıştır. İbn Haldûn’la beraber İlm-i Umrân adıyla bağımsızlığını kazanan tarihî-toplumsal varlık alanı, bilginin konusu yapılmış ve tarihsel hadiseler bir tür nedensellik ilkesi altında yorumlanmaya başlanmıştır. Bu çalışma, Gazzâlî-Râzî çizgisinde devam eden kelâm felsefesinin, İbn Haldûn’un varlık, bilgi ve tarih anlayışı üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğunu ispatlamayı amaçlamaktadır.Yöntem: Araştırma nitel bir yöntemi gerekli kıldığından doküman analizleriyle veriler toplandı ve araştırma problemi yorumlayıcı bir yaklaşımla ortaya kondu. Bu çerçevede parça analizinden ziyade örüntüleri ortaya çıkararak İbn Haldûn’un düşünce arka planını tespit etmeye çalıştık. Bunu yaparken tümevarımcı bir yaklaşımla kesin sonuçları değil ispat edici genel doğrulara ulaşmayı hedefledik. Nitel çalışmalarda, araştırmaya temel oluşturacak bir kuramsal çerçeve oluşturmak gerekli olduğundan, biz de öncelikle İbn Haldûn’un bilgi ve nedensellik görüşünün nazarî çerçevesini, Aristotelesçi-İbn Sînâcı felsefe ile Gazzâlî-Râzî geleneğinin varlık ve bilgi anlayışlarını mukayese ederek belirginleştirmeye çalıştık; ikinci aşamada İbn Haldûn’un nedensellik görüşünün bu çerçevede nereye uygun düştüğünü tartıştık.Bulgular: Araştırmamız esnasında İbn Haldûn’un, bir taraftan Aristotelesçi-İbn Sînâcı klasik metafiziğin dilini kullandığını, diğer taraftan varlık ve bilgi anlayışlarına dair ciddi eleştiriler getirdiğini gördük. Bu eleştiriler onun, Gazzâlî-Râzî geleneğine mensup bir düşünür olarak ontik-kozmik nedensellik yerine tarihsel nedenselliğe inandığını, tümel ve kesin değil, genel ve olasılıklı yasalara ulaşmaya çalıştığını göstermektedir. Bu sonuç aynı zamanda, bugün yapıldığı şekliyle bütün modernleştirme çabalarına rağmen, İbn Haldûn’un, Ortaçağ İslâm düşüncesinin büyük sentezcilerinden birisi olduğunu ima etmektedir.Sonuç: Bu çalışma tüm ‘modernleştirme’ çabalarının aksine, İbn Haldûn’u, kendi düşünce geleneği içerisinde değerlendirmeyi vadetmektedir. Bu bağlamda İbn Haldun, Râzî’de kemâle ermiş kelâm metafiziği içinde düşünen bir tarihçi olarak “mümkün tarih” fikrine sahiptir. Diğer taraftan onun, tarihsel değişimin felsefesini yaparken kelâmın realist ve tümevarımcı dünyası içerisinde düşünce ürettiği söylenebilir. Bir kriz dönemi düşünürü olarak İbn Haldûn’un tarih düşüncesinin, bugün benzer bir inkırazın içinde olan İslâm dünyasına söyleyeceği çok şeyi olduğunu düşünüyoruz. Esas olarak her iki dönemde de tarihsel dönüşümler kendi tarihselliğinde yani insani düzlemde değerlendirilememekte ve dolayısıyla sahih bir tarih fikri oluşturulamamakta, yaşanan hayat yeniden inşa edilememektedir. Bu çerçevede Mukaddime, insanı merkeze alan bir tarih düşüncesi teklif etmekte ve hayatı inşa etmenin yollarını göstermektedir. Öyleyse İbn Haldûn’u, genellikle yapıldığı gibi oryantalist bir bakışla değil, mensubu olduğu geleneğin içinden bütüncül bir okumaya tabi tutmak zorunludur.
Förderung
- Herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek alınmamıştır.
Zitieren
APA
Korkmazgöz, R. (2026). Gazzâlî-Râzî Geleneğine Mensup Bir Düşünür Olarak İbn Haldûn’da Nedenselliğin Doğası. Eskiyeni, 221-246. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801838
Vancouver
Korkmazgöz R. Gazzâlî-Râzî Geleneğine Mensup Bir Düşünür Olarak İbn Haldûn’da Nedenselliğin Doğası. Eskiyeni. 2026:221-246. doi:10.37697/eskiyeni.1801838
BibTeX
@article{Korkmazgz2026,
author = {Korkmazgöz, Rıza},
title = {Gazzâlî-Râzî Geleneğine Mensup Bir Düşünür Olarak İbn Haldûn’da Nedenselliğin Doğası},
journal = {Eskiyeni},
year = {2026},
number = {61},
pages = {221--246},
doi = {10.37697/eskiyeni.1801838}
}
EUVIMED