Mu‘tezilî Tefsir Geleneğine Eş‘arî Bir Müdahale: Fahreddin er-Râzî’nin Zemahşerî Eleştirisi
Tefsir Araştırmaları Dergisi · 30.04.2026 · 10 (1) · 504-524
DOI: 10.31121/tader.1894891 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tefsir Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 30.04.2026. Verfasst von Rıdvan Bulut. Die Arbeit nennt 41 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, ez-Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ı ile er-Râzî’nin Mefâtîḥu’l-Ğayb’ı arasında geçen yoğun düşünsel tartışmayı konu edinmektedir. İnceleme, yalnızca bu iki müfessirin ayet yorumlarını karşılaştırmakla kalmayıp, arka plandaki kelâmî, mezhebî ve yöntemsel farklılıkları da ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Zemahşerî, Mu‘tezilî mezhebe mensup bir âlim olarak el-Keşşâf adlı tefsirinde bu mezhebin temel ilkelerini oldukça belirgin bir şekilde ortaya koymuştur. Bu tefsir, özellikle dil, belâgat ve edebiyat açısından öne çıkmakla birlikte, aynı zamanda kelâmî bir yönelimi de barındırır. Zemahşerî’nin Allah’ın sıfatlarına dair tenzih ilkesini, adalet anlayışını, insanın özgür iradesini ve akıl-vahiy dengesi üzerine kurulu bir nübüvvet anlayışını ön planda tutması, onun Mu‘tezilî doktrini Kur’an ayetleri üzerinden temellendirme çabasını yansıtır. Bu yönüyle el-Keşşâf, yalnızca bir tefsir değil; aynı zamanda Mu‘tezilî kelâmın Kur’an üzerinden ifade edildiği bir metin hüviyetindedir. Öte yandan Fahreddin er-Râzî, Sünnî kelâmın özellikle Eş‘arî koluna bağlı bir müfessir olarak, Zemahşerî’nin tefsirini hem takdir eder hem de yoğun biçimde eleştirir. Râzî, dilsel ve edebî yönden Zemahşerî’nin ustalığını kabul etse de, özellikle kelâmî meselelerde onun görüşlerine karşı çıkar. Onun eleştirileri, yalnızca farklı bir yorum getirme amacı taşımaz; aynı zamanda Mu‘tezilî düşünceye karşı sistematik bir reddiye niteliği taşır. Bu çalışmanın temel hedefi, Râzî’nin Zemahşerî’ye yönelttiği eleştirilerin nedenlerini ve kapsamını anlamaktır. Bu eleştiriler yalnızca yöntemsel ve yorum farklılıklarına mı dayanmaktadır, yoksa daha derin bir mezhebî ve kelâmî çatışmanın sonucu mudur? Râzî’nin Zemahşerî’ye verdiği cevaplar, tefsir içindeki bir mezhep mücadelesi olarak mı değerlendirilmelidir? Buna bağlı olarak Allah’ın sıfatları, kaza ve kader, rü’yetullah, fiillerin yaratılması gibi klasik kelâm konularında yapılan tartışmalar, mezhepler arası düşünsel ayrılıkların tefsire nasıl yansıdığını gözler önüne sermektir.
Zitieren
APA
Bulut, R. (2026). Mu‘tezilî Tefsir Geleneğine Eş‘arî Bir Müdahale: Fahreddin er-Râzî’nin Zemahşerî Eleştirisi. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 10(1), 504-524. https://doi.org/10.31121/tader.1894891
Vancouver
Bulut R. Mu‘tezilî Tefsir Geleneğine Eş‘arî Bir Müdahale: Fahreddin er-Râzî’nin Zemahşerî Eleştirisi. Tefsir Araştırmaları Dergisi. 2026;10(1):504-524. doi:10.31121/tader.1894891
BibTeX
@article{Bulut2026,
author = {Bulut, Rıdvan},
title = {Mu‘tezilî Tefsir Geleneğine Eş‘arî Bir Müdahale: Fahreddin er-Râzî’nin Zemahşerî Eleştirisi},
journal = {Tefsir Araştırmaları Dergisi},
year = {2026},
volume = {10},
number = {1},
pages = {504--524},
doi = {10.31121/tader.1894891}
}
EUVIMED