Osmanlı Kelâmında İnsan Fiilleri: Debbâğî’nin Kûrânî’ye Karşı Sadrüşşerîa ve Birgivî Müdafaası
Dergiabant · 31.05.2026 · 14 (1) · 88-107
DOI: 10.33931/dergiabant.1835214 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Dergiabant, online erschienen am 31.05.2026. Verfasst von Halil İbrahim Delen. Die Arbeit nennt 40 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, 17. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasının önemli tartışmalarından birini, Debbâğî’nin er-Risâletü’l-Münciye adlı risalesi üzerinden Sadrüşşerîa ve Birgivî’nin faillik teorilerini savunmasını ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, İbrâhim el-Kûrânî’nin yönelttiği eleştiriler karşısında Hanefî-Mâtürîdî geleneğin müteahhir dönemde geliştirdiği savunma çizgisini ve literatürdeki özgün konumunu belirlemektir. Literatürde Kûrânî’nin faillik anlayışı ve Debbâğî’nin genel kelâmî görüşleri üzerine çalışmalar bulunmakla birlikte, Debbâğî’nin isim vermeksizin Kûrânî’nin argümanlarını hedef alarak gerçekleştirdiği bu örtük tartışma ve Sadrüşşerîa–Birgivî müdafaası ilk kez bu çalışmada bütüncül bir yaklaşımla tahlil edilmektedir Çalışmada sistematik tahlil ve karşılaştırmalı kelâm yöntemi kullanılarak Debbâğî’nin mantıksal argümanları tetkik edilmiştir. Elde edilen bulgular, Debbâğî’nin Kûrânî’nin “mecbûrun fi’l-ihtiyâr” (seçiminde mecbur) şeklindeki yaklaşımını reddettiğini ortaya koymaktadır. Müellif, “hâl” teorisini esas alarak fiilin yaratılmasını (halk) mutlak olarak Allah’a, eylemin yönlendirilmesini ise kula nispet etmek suretiyle sorumluluğu temellendirmiştir. Sonuç olarak çalışma, Mâtürîdî kelâmının “orta yol” anlayışının Osmanlı ilmî muhitindeki teorik canlılığını ve insan özgürlüğünü koruma hassasiyetini tevsik etmektedir.
Zitieren
APA
Delen, H. İ. (2026). Osmanlı Kelâmında İnsan Fiilleri: Debbâğî’nin Kûrânî’ye Karşı Sadrüşşerîa ve Birgivî Müdafaası. Dergiabant, 14(1), 88-107. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1835214
Vancouver
Delen Hİ. Osmanlı Kelâmında İnsan Fiilleri: Debbâğî’nin Kûrânî’ye Karşı Sadrüşşerîa ve Birgivî Müdafaası. Dergiabant. 2026;14(1):88-107. doi:10.33931/dergiabant.1835214
BibTeX
@article{Delen2026,
author = {Delen, Halil İbrahim},
title = {Osmanlı Kelâmında İnsan Fiilleri: Debbâğî’nin Kûrânî’ye Karşı Sadrüşşerîa ve Birgivî Müdafaası},
journal = {Dergiabant},
year = {2026},
volume = {14},
number = {1},
pages = {88--107},
doi = {10.33931/dergiabant.1835214}
}
EUVIMED