Adalet Dairesi Kavramına Ait Kısa Formun Yeni Bir Türü
BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ · 30.06.2026 · 13 (1) · 135-157
DOI: 10.33460/beuifd.1889797 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von İlker Kömbe. Die Arbeit nennt 25 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Kısa ve uzun formlarıyla birlikte, adalet dairesi kavramı, İslâm siyaset düşüncesinin en önemli ve merkezi kavramlarından biri olduğu gibi bu düşüncenin bir formül halinde özlü bir ifadesine de karşılık gelmektedir. Bu makale, adalet dairesi kavramına ilişkin dört İslâm tarihi eserinde rivayet edilen yeni bir örneği ele alıp incelemektedir. Makalenin odağında, iki problem veya soru yer almaktadır. Birincisi, makalede inceleme konusu olan örneğin, kaynağı, formu, yapısı ve unsurları göz önünde tutulduğunda, adalet dairesi kavramının kısa formuyla ilişkilendirilebilir olup olmadığı sorusu ya da problemidir. Adalet dairesi kavramının kısa formuyla ilişkilendirilmesi mümkünse şayet, bu durumda, makalenin konusu olan örnek, kısa formun üç türünden birine ait olarak mı düşünülmelidir? Yoksa bu örneği, bu üç türün dışında yeni bir tür olarak kabul etmek mi daha uygundur? İkinci soru ya da problem: Makalede dikkate alınan tarihçiler, atıfta bulundukları adalet dairesi örneğinin hangi unsurlarını öne çıkarmaya çalışmaktadırlar? Bunun yanı sıra, aynı tarihçiler, öne çıkarmayı istedikleri bu unsurların içeriklerinin açıklanmasından hareketle, adalet dairesi kavramının söz konusu örneğini, İslâm siyaset düşüncesi yahut felsefesi açısından, hangi bağlamın içine yerleştirmektedirler? Bu çerçevede; makale, iki iddiayı temellendirmeyi amaçlamaktadır. Bu iddialarla ilgili yaptığımız değerlendirmeler ve analizler, aynı zamanda makalenin sonuçlarını da belirleyip yansıtmaktadır. Birinci iddia, makalede incelenen adalet dairesi örneği, kaynağı, formu, yapısı ve unsurları yönüyle adalet dairesi kavramına ait olan kısa formun altına yerleştirilmelidir, bununla birlikte, kısa formun üç türüyle karşılaştırıldığında bu üç türden farklı olarak, kısa formun dördüncü bir türü olarak görülmelidir. Unsurları bir araya getiren formunun kısa formun diğer türleriyle benzerlik göstermesi, dolayısıyla cümlelerin kuruluşunun kısa formun özelliğini ifade etmesi ve aynı şekilde kısa formun diğer türleriyle ortak unsurlara sahip olması, makalenin konusunu teşkil eden yeni adalet dairesi örneğinin, kısa form kategorisi altında görülebileceğine işaret etmektedir. Diğer taraftan, yeni adalet dairesi örneğinin kısa formun üç türünden farklı dördüncü bir tür olarak değerlendirilebileceğini gösteren gerekçeler de vardır: Yeni adalet dairesi örneğinin kaynağı Abbasî halifesi-sultanı Mansûr’a atfedilmektedir. Her cümlenin sonundaki unsurun bir sonraki cümlenin başına gelmeyen bir yapısı bulunmaktadır. Kısa formun, diğer üç türüyle ortak olan unsurlar dışında onlardan farklı unsurları da mevcuttur. Tarihçiler, adalet dairesinin yeni örneğini ilişkilendirdikleri bağlamı kuran temel unsurların açıklanmasında önemli oranda din dilini kullanmaktadırlar. İkinci iddia, söz konusu tarihçiler, adalet dairesi kavramının bu yeni örneğine, Abbasî halifesi Mansûr özelinde, siyasî iktidarın istikrarı ve meşruiyeti bağlamında atıfta bulunmaktadırlar. Buna göre, iktidarın istikrarı ve meşruiyeti, halife-sultanın, fiziksel-bedensel olarak güçlü, heybetli ve zihinsel olarak zeki olması, siyasî iletişim âdâbını bilmesi, dinî ilimlerde yeterliliğinin bulunması ve halife olarak Peygamber soyundan gelmesi gibi üstün özelliklerinin yanı sıra, dinî-ahlâkî ve siyasî üstünlüklere sahip olmasına bağlıdır. Bu dinî-ahlâkî ve siyasî üstünlükler, adalet dairesinin salah, takva, adalet ve itaat unsurlarına dayanmaktadır. Takva ve salah, Allah’ın emirlerini yerine getirip yasaklarından sakınarak dindar bir yaşama sahip olması yönüyle, adalet ise yönetilenlerin rızasını almak yoluyla onları itaat ettirmesi bakımından, halifeye-sultana ait iktidarın istikrarının ve meşruiyetinin temel dayanaklarıdır.
Zitieren
APA
Kömbe, İ. (2026). Adalet Dairesi Kavramına Ait Kısa Formun Yeni Bir Türü. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, 13(1), 135-157. https://doi.org/10.33460/beuifd.1889797
Vancouver
Kömbe İ. Adalet Dairesi Kavramına Ait Kısa Formun Yeni Bir Türü. BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ. 2026;13(1):135-157. doi:10.33460/beuifd.1889797
BibTeX
@article{Kmbe2026,
author = {Kömbe, İlker},
title = {Adalet Dairesi Kavramına Ait Kısa Formun Yeni Bir Türü},
journal = {BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ},
year = {2026},
volume = {13},
number = {1},
pages = {135--157},
doi = {10.33460/beuifd.1889797}
}
EUVIMED