Molla Ḫusrev’in Mukaddimesi Üzerinden Bir Tür Önerisi: Memzūc Nesir
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi · 31.05.2026 · 67 (1) · 283-304
DOI: 10.33227/auifd.1754112 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, online erschienen am 31.05.2026. Verfasst von Evren Torbalı. Die Arbeit nennt 59 Literaturangaben. Gefördert von: Bu çalışmayı destekleyen herhangi bir kurum, kuruluş veya fon bulunmamaktadır..
Abstract (Originalsprache)
Arap edebiyatının tarihsel gelişiminde şiir ve nesir, farklı işlevlere sahip iki edebî tür olarak ortaya çıkmıştır. Şiir, duygusal yoğunluk ve estetik örgüyle öne çıkarken; nesir, bilgi aktarımı ve öğretici işleviyle zamanla ilmî ve edebî boyutlar kazanmış, çeşitli üslup sınıflandırmalarına konu olmuştur. Ancak ilmî eserlerin mukaddimeleri, yalnızca bir giriş metni değil, öğretici (didaktik) içeriği belagat sanatlarıyla kaynaştıran anlatımlarıyla klasik tür sınırlarını aşan bir nitelik kazanmıştır. Bu çalışmanın çıkış noktası, nesir metinlerine yönelik türsel açıdan sade (ʿādī)-bilimsel (ilmî)-edebî veya bilimsel (ilmî)-edebî-söylev (ḫaṭābī) gibi sınıflandırmaların, didaktik içerik ile estetik yoğunluğu iç içe geçiren mukaddimeleri açıklamakta yetersiz kalmasıdır. Osmanlı döneminde yaşamış bir alim olan Molla Ḫusrev’in (ö. 885/1480) Mirʾātu’l-Uṣūl fī Şerḥi Mirḳāti’l-Vuṣūl adlı eserinin mukaddimesi bu duruma örnek teşkil etmektedir. Mukaddimeler çoğunlukla berāʿatu’l-istihlāl, ḥusnu’l-ibtidāʾ, ḥamdele-ṣalvele gibi giriş unsurları ile belagat sanatları ekseninde incelenmiştir. Buna karşılık, bu unsurların, metindeki anlam kurucu (retorik ve metin içi anlam ilişkisini şekillendiren) işlevle nasıl bütünleştiğini ortaya koyan kapsamlı bir çerçeve henüz kurulmamıştır. Makale, bu boşluğu gidermek üzere “memzūc nesir” kavramını nesrin bir türü olarak teklif etmekte ve kavramı, ilmî düzen ile estetik yoğunluğun kaynaştığı; belagat sanatlarının anlam yapısında kurucu rol üstlendiği metinleri tanımlamak için önermektedir. Molla HüsrevḪusrev’in mukaddimesi, yalnızca didaktik bir giriş değil; ilmî meseleleri estetik örgüyle kaynaştıran ve belagatı metnin asli taşıyıcısı haline getiren bir örnek olarak bu çalışmada tarafımızca okunmaktadır. Araştırma, metin merkezli nitel çözümleme yöntemiyle yürütülmüş ve mukaddime tematik başlıklar altında incelenmiştir. Bulgular, bu mukaddimede ilmî, edebî, ʿālī (üst düzeyli) ve ḫaṭābī unsurların belirgin biçimde bütünleştiğini göstermektedir. Sonuç olarak, memzūc nesir; salt öğretici anlatımın yol açtığı kuruluğu gidermeye yönelen, bilgi ile belagati kaynaştıran ve klasik tasniflerin ötesine geçen bir nesir üslubu olarak değerlendirilmektedir. Bu yaklaşım, ilmî ve estetik öğeleri dengeli biçimde bütünleştirerek mukaddime gibi melez yapıların anlaşılmasına katkı sunmakta; ayrıca öğretici söylemin belagatle yeniden inşası için uygulanabilir bir model önermektedir.
Förderung
- Bu çalışmayı destekleyen herhangi bir kurum, kuruluş veya fon bulunmamaktadır.
Zitieren
APA
Torbalı, E. (2026). Molla Ḫusrev’in Mukaddimesi Üzerinden Bir Tür Önerisi: Memzūc Nesir. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 67(1), 283-304. https://doi.org/10.33227/auifd.1754112
Vancouver
Torbalı E. Molla Ḫusrev’in Mukaddimesi Üzerinden Bir Tür Önerisi: Memzūc Nesir. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2026;67(1):283-304. doi:10.33227/auifd.1754112
BibTeX
@article{Torbal2026,
author = {Torbalı, Evren},
title = {Molla Ḫusrev’in Mukaddimesi Üzerinden Bir Tür Önerisi: Memzūc Nesir},
journal = {Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi},
year = {2026},
volume = {67},
number = {1},
pages = {283--304},
doi = {10.33227/auifd.1754112}
}
EUVIMED