Yokluk Temelli Bir Teodise Mümkün mü? İmam-ı Rabbânî’nin Mümkün Varlık ve Kötülük Anlayışı Üzerine Bir İnceleme
Rize İlahiyat Dergisi · 20.04.2026 · (31) · 145-159
DOI: 10.32950/rid.1833420 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Rize İlahiyat Dergisi, online erschienen am 20.04.2026. Verfasst von Bilgin Dogancil und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 48 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Kötülük problemi, Tanrı’nın mutlak iyilik, kudret ve bilgi sıfatlarıyla dünyadaki kötülüklerin varlığı arasındaki çelişkiyi ele alan kadim bir felsefi ve teolojik sorundur. Bu sorun hem Batı hem de İslam düşünce geleneğinde çeşitli teodise modelleriyle açıklanmaya çalışılmıştır. Batı'da Agustinus, Leibniz, Plantinga ve Hick gibi düşünürler sistematik teodise yaklaşımları geliştirirken, İslam düşüncesinde bu tür modeller daha çok kelâmî ve tasavvufî bağlamlarda şahıslardan ziyade ekollerin anlayışlararı şeklinde ele alınmıştır.Bu çalışmada, 17. yüzyıl sûfîlerinden İmâm-ı Rabbânî’nin kötülük anlayışı merkeze alınarak, yokluk temelli bir teodise modeli olan “Ademî Teodise” önerilmektedir. Rabbânî’ye göre mümkün varlıkların aslı yokluktur ve bu yokluk, onların mahiyetine içkin bir eksikliktir. Dolayısıyla kötülük, Tanrı’nın yaratmasından değil, yaratılmışların ontolojik zaafından kaynaklanmaktadır. Varlık iyilik, yokluk ise kötülük olarak tanımlanır. Mümkün varlıkların iyilikleri ise Tanrı’nın vücûdunun gölgesel yansımalarıdır.Rabbânî’nin varlık anlayışı, gölgesel (zıllî) ve vehmî varlık kavramları etrafında şekillenir. Bu yaklaşım, benzer görünmekle birlikte vahdet-i vücûd anlayışından ayrılarak Tanrı-âlem düalitesini korur ve kötülüğün izafî değil, gerçek olduğunu savunur. Kötülük, iyiliğin anlaşılması için gerekli bir karşıtlık olarak da değerlendirilir; bu yönüyle “İyiliğin Karşıtı Olarak Kötülük Teodisesi” ile benzerlik gösterir. Ayrıca kötülük, bireyin Allah’a yönelmesi için bir araç olarak görülerek “Aşk”, “Ruh Yapma” ve “İmtihan Teodisesi” modelleriyle ilişkilendirilir.İmam, kötülüğün kaynağını Tanrı’ya değil, yaratılmışların mahiyetine dayandırarak Tanrı’nın mutlak iyiliğini ve adaletini tenzih ilkesine uygun biçimde muhafaza eder. Bununla birlikte, kötülüğün yoklukla açıklanması fiziksel ve psikolojik acıların gerçekliğini soyutlaştırma riski taşır. Ayrıca sûfîlik bağlamında anlamlı olan bu yaklaşım, sıradan bireylerin yaşadığı acıları açıklamada yetersiz kalabilir.Sonuç olarak, İmâm-ı Rabbânî’nin teodise anlayışı, kötülük problemini Tanrı’nın zatına dokunmadan, yaratılmışların mahiyetine dayandırarak açıklayan, metafizik temelli, tasavvufî derinliği olan ve kelâmî hassasiyeti koruyan özgün bir modeldir. Bu model, teodise literatürüne “Ademî Teodise” ismiyle dahil edilebilir.
Zitieren
APA
Dogancil, B., & Yavuz, S. S. (2026). Yokluk Temelli Bir Teodise Mümkün mü? İmam-ı Rabbânî’nin Mümkün Varlık ve Kötülük Anlayışı Üzerine Bir İnceleme. Rize İlahiyat Dergisi, 145-159. https://doi.org/10.32950/rid.1833420
Vancouver
Dogancil B, Yavuz SS. Yokluk Temelli Bir Teodise Mümkün mü? İmam-ı Rabbânî’nin Mümkün Varlık ve Kötülük Anlayışı Üzerine Bir İnceleme. Rize İlahiyat Dergisi. 2026:145-159. doi:10.32950/rid.1833420
BibTeX
@article{Dogancil2026,
author = {Dogancil, Bilgin and Yavuz, Salih Sabri},
title = {Yokluk Temelli Bir Teodise Mümkün mü? İmam-ı Rabbânî’nin Mümkün Varlık ve Kötülük Anlayışı Üzerine Bir İnceleme},
journal = {Rize İlahiyat Dergisi},
year = {2026},
number = {31},
pages = {145--159},
doi = {10.32950/rid.1833420}
}
EUVIMED