Mâtürîdî’de Kozmolojik Sınırlılık: Tevakkuf Ekseninde Epistemolojik Bir Okuma
Tefsir Araştırmaları Dergisi · 30.10.2026 · 10 (2) · 660-684
DOI: 10.31121/tader.1963692 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Tefsir Araştırmaları Dergisi, online erschienen am 30.10.2026. Verfasst von Hümeyra Haciibrahimoğlu. Die Arbeit nennt 65 Literaturangaben. Gefördert von: TÜBİTAK.
Abstract (Originalsprache)
Bu çalışma, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin kozmolojik meselelere ilişkin sınırlı tutumunu epistemo-lojik bir perspektiften ele almaktadır. Literatürde bu tutum üç farklı yoruma dayandırılmaktadır: (a) Mâtürîdî’nin yaşadığı dönemin, felsefî kavramların henüz tam anlamıyla yerleşmediği bir ev-reye tekabül etmesi sebebiyle onun düşüncesinde kozmolojik bir netliğin bulunmaması, (b) yeterli felsefî derinliğe sahip olmaması, (c) sistematik bir fizik teorisi kurmamayı bilinçli olarak tercih etmesi. Söz konusu yorumları sistematik biçimde analiz eden çalışmalar sınırlı kalmıştır. Bu doğ-rultuda çalışma, Mâtürîdî’nin fizik teorileri hakkındaki sınırlı tutumunun ilkesel bir tercihe da-yandığını savunmaktadır. Argüman dört aşamada kurulmuştur. İlk aşamada literatürdeki açıkla-malar ele alınarak sınırlılıkları tartışılmaktadır. İkinci aşamada söz konusu sınırlamanın ilkesel zemini belirlenmektedir. Üçüncü aşamada tevakkuf ilkesi ve bu ilkenin kozmolojik yansımaları incelenmektedir. Dördüncü olarak ise tevakkuf ilkesinin somut bir tezahürü olan Mâtürîdî’nin Bakara sûresi 164. âyetin tefsirinde yer verdiği tegayyür (değişim) deliline odaklanılmaktadır. Bu istidlâlin, klasik cevher-araz temelli hudûs formülasyonuna alternatif bir temellendirme stratejisi sunduğu öne sürülmektedir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde Mâtürîdî’nin Kitâbü’t-Tevḥîd ve Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân adlı eserlerinin MAXQDA programıyla kodlanmasına da-yalı içerik analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Çalışmanın bulguları, Mâtürîdî’nin atomculuk, tabi-atçılık ve Aristotelesçi heyûlâ-sûret çerçevesi gibi fizik teorilerine vâkıf olduğunu ancak bu teori-leri sistematik biçimde benimsemediğini göstermektedir. Bu tutumun arkasında, Mâtürîdî’nin tev-hid merkezli bilgi anlayışı ile tevakkuf ilkesi belirleyici bir işlev üstlenmektedir. Bu ilkenin Mâtürîdî’nin kozmolojik düşüncesini biçimlendirdiği tespiti, çalışmanın literatüre özgün katkısını oluşturmaktadır. İleriki araştırmalarda, Mâtürîdî’nin kozmolojik konularda takındığı ilkesel tutu-mun farklı tabiat teorilerine ne ölçüde esneklik tanıdığı, bu teorilerin diğer kelâmî meselelerle ilişkisi bağlamında değerlendirilebilir.
Förderung
- TÜBİTAK
Zitieren
APA
Haciibrahimoğlu, H. (2026). Mâtürîdî’de Kozmolojik Sınırlılık: Tevakkuf Ekseninde Epistemolojik Bir Okuma. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 10(2), 660-684. https://doi.org/10.31121/tader.1963692
Vancouver
Haciibrahimoğlu H. Mâtürîdî’de Kozmolojik Sınırlılık: Tevakkuf Ekseninde Epistemolojik Bir Okuma. Tefsir Araştırmaları Dergisi. 2026;10(2):660-684. doi:10.31121/tader.1963692
BibTeX
@article{Haciibrahimolu2026,
author = {Haciibrahimoğlu, Hümeyra},
title = {Mâtürîdî’de Kozmolojik Sınırlılık: Tevakkuf Ekseninde Epistemolojik Bir Okuma},
journal = {Tefsir Araştırmaları Dergisi},
year = {2026},
volume = {10},
number = {2},
pages = {660--684},
doi = {10.31121/tader.1963692}
}
EUVIMED