EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Muvaşşah / Tevşîh ve Türk Edebiyatındaki Yansımaları

Mustafa Özkat

Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi · 30.06.2026 · (55) · 162-220

DOI: 10.24058/tkidergi.1910423 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Mustafa Özkat. Die Arbeit nennt 47 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Türk edebiyatında “Bir manzumede belli bir kural dâhilinde dize ya da beyitlerin başına, ortasına veya sonuna yerleştirilen harf, hece ya da sözcüklerle yepyeni bir ad veya anlamlı bir sözcük oluşturmak” şeklinde tanımlanan muvaşşah/tevşîh, Batı edebiyatında akrostiş olarak adlandırılmaktadır. Sözcüklerin bir ölçüde manzumeye gizlendiği bu türde dizelerin yalnızca ilk ya da son harflerinin tercih edilmesi gibi tek bir kuraldan söz edilemez. Oluşturulan sözcükler manzumeye yukarıdan aşağıya, aşağıdan yukarıya ya da çapraz olarak okunacak şekilde yerleştirildiği gibi bazen bu yerleştirilen harflerin herhangi bir anlamlı sözcük oluşturmayıp ebced değerleri ile tarihî bir hadiseye işaret ettikleri de görülmektedir. Türk edebiyatında ilk örneklerine Burkan kültür muhitinde rastlanan bu tür, XIV. yüzyıldan itibaren Arap kökenli harflerle kaleme alınan Türkçe manzumelerde farklı uygulama alanları bularak yaygınlık kazanmaya başlamış ve günümüze kadar etkinliğini korumuştur. Yazma mecmua ve divanların taranması sonucunda Türk edebiyatında çok farklı uygulamalarla oluşturulmuş 200’ün üzerinde muvaşşah manzume tespit edilmiştir. Görselliğin ön plana çıktığı bu manzumeler bir tasnife tabi tutularak muvaşşah türdeki farklı uygulamaların özellikleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Muvaşşah manzumelerin tasnifi sonucunda “klasik (standart) muvaşşah”, “muvaşşah tarih”, “murabbaʻ (mutarraf, mudalla‘, dörtlü) tevşîh”, “sözcüklerin harf harf ifade edildiği muvaşşah”, “metin içinde metin” olarak da adlandırılan “muvaşşahu’t-tarafeyn”, “dizeleri ters dizilmiş muvaşşah”, “mensur muvaşşah” ile son dönem âşıkları tarafından oluşturulan “ilk hece akrotişi”, “akrostiş hükümlü koşma” gibi pek çoğu yalnızca Türk edebiyatına mahsus uygulamalar ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Makalede bu uygulamalara ait özellikler aktarılırken konu ilginç örneklerle de desteklenmeye çalışılmış, görselliğin ön plana çıktığı durumlarda manzumenin yazmalardaki dijital görüntülerine de yer verilmiştir.

Zitieren

APA

Özkat, M. (2026). Muvaşşah / Tevşîh ve Türk Edebiyatındaki Yansımaları. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 162-220. https://doi.org/10.24058/tkidergi.1910423

Vancouver

Özkat M. Muvaşşah / Tevşîh ve Türk Edebiyatındaki Yansımaları. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. 2026:162-220. doi:10.24058/tkidergi.1910423

BibTeX
@article{zkat2026,
  author = {Özkat, Mustafa},
  title = {Muvaşşah / Tevşîh ve Türk Edebiyatındaki Yansımaları},
  journal = {Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi},
  year = {2026},
  number = {55},
  pages = {162--220},
  doi = {10.24058/tkidergi.1910423}
}
Kostenlos starten →