Nahiv Usulünün Teşekkülü: Kemâleddîn el-Enbârî’nin Kuruculuk İddiası Üzerine Bir İnceleme
Amasya İlahiyat Dergisi · 30.06.2026 · (28) · 40-81
DOI: 10.18498/amailad.1853684 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Amasya İlahiyat Dergisi, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Hasan Basri Mert. Die Arbeit nennt 38 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
İslâmî ilimler geleneği içinde teşekkül etmiş âlet ilimlerinden biri olan nahve dair çalışmalar, bu ilmin ortaya çıkışından günümüze kadar âlimlerin zihinlerinde yerleşik bulunan birtakım usullere göre icra edilmiştir. Bu bağlamda hem dil ekolleri hem de münferit olarak âlimler semâ ve kıyas başta olmak üzere temel delilleri dikkate almışlardır. Ne var ki bu delillerin ilmî bir disiplin çerçevesinde ele alınması ilk kez hicrî dördüncü asır âlimlerinden Ebü’l-Kāsım ez-Zeccâcî ve Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu anlamda İbn Cinnî’nin el-Hasâis adlı eseri metodolojik açıdan önceki eserlerden farklılık arz etmektedir. Daha önce nahiv alanında telif edilen eserlerde genellikle Arap dilinin temel kuralları bir araya getirilmeye ve sistematik biçimde incelenmeye çalışılırken İbn Cinnî söz konusu eserinde bu kuralların tespitinde takip edilen metodolojiyi ortaya çıkarmak istemiştir. Dolayısıyla onun bu girişimi “nahiv usulü” olarak adlandırılan alana dair ilk teşebbüs sayılabilir. Bununla birlikte hicrî altıncı asrın önemli nahiv âlimlerinden Kemâleddîn el-Enbârî Nüzhetü’l-elibbâʾ fî ṭabaḳāti’l-üdebâʾ adlı tabakat kitabında sekiz kısım olan edep ilimlerine, vaz‘ını kendilerinin gerçekleştirdiğini belirttiği iki ilim daha eklediklerini ifade etmiştir. Bu iki ilimden biri de nahiv usulüdür. Enbârî’nin nahiv usulü konularını ele almak üzere telif ettiği Lümaʿu’l-edille fî uṣûli’n-naḥv adlı eser incelendiğinde fâilin merfû veya mef‘ûlün bih’in mansûb olması gibi klasik nahiv kurallarından ziyade, nahiv ilminde tespit edilmiş olan bu kuralların metodolojisinin belirlenmeye çalışıldığı görülecektir. Mevcut bulgular, Enbârî’nin bu eserinde nahiv usulünü kendisinden önce örneğine rastlanmayan bir sistemle ele aldığını ortaya koymaktadır. Ancak onun nahiv usulü ilmini vaz‘ ettiği yönündeki iddiası başta İbn Cinnî olmak üzere mütekaddim ulemânın bu ilme yaptığı katkıların göz ardı edildiğini düşündürmektedir. Yapılan literatür taraması neticesinde Enbârî’nin söz konusu iddiasının ne ifade ettiği ve bu iddianın nasıl yorumlanması gerektiği hususunu müstakil olarak ele alan bir çalışmaya rastlanmamıştır. Dolayısıyla bu çalışma nahiv usulü ilminin teşekkül sürecine dair literatürde var olduğu düşünülen bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma metotlarından metin inceleme ve mukayeseli analiz yönteminin benimsendiği çalışmada Enbârî’nin söz konusu iddiası onun Lümaʿu’l-edille adlı eseri ile İbn Cinnî’nin el-Hasâis’i karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak nahiv usulüne dair birçok meselenin sistematik olmasa da ilk kez İbn Cinnî tarafından gündeme getirildiği, dolayısıyla nahiv usulünü vaz‘ eden kişinin Enbârî olamayacağı kanaati hasıl olmuştur. Enbârî ise kendisinden önce dağınık ve sistemsiz bir şekilde işlenen konuları belirli bir düzene kavuşturmuş, bazı eksikleri tamamlamış ve bu ilmi diğer usul ilimlerinde görülen tertibe kavuşturmuştur. Ayrıca nahiv usulü ilmi için kesin bir vâzı‘ zikredilememekle birlikte yine de bir isim öne çıkarılacaksa bunun Enbârî değil İbn Cinnî olması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
Zitieren
APA
Mert, H. B. (2026). Nahiv Usulünün Teşekkülü: Kemâleddîn el-Enbârî’nin Kuruculuk İddiası Üzerine Bir İnceleme. Amasya İlahiyat Dergisi, 40-81. https://doi.org/10.18498/amailad.1853684
Vancouver
Mert HB. Nahiv Usulünün Teşekkülü: Kemâleddîn el-Enbârî’nin Kuruculuk İddiası Üzerine Bir İnceleme. Amasya İlahiyat Dergisi. 2026:40-81. doi:10.18498/amailad.1853684
BibTeX
@article{Mert2026,
author = {Mert, Hasan Basri},
title = {Nahiv Usulünün Teşekkülü: Kemâleddîn el-Enbârî’nin Kuruculuk İddiası Üzerine Bir İnceleme},
journal = {Amasya İlahiyat Dergisi},
year = {2026},
number = {28},
pages = {40--81},
doi = {10.18498/amailad.1853684}
}
EUVIMED