EUVIMEDEUVIMED entdecken
Crossref

Akıl ve Nakil Kesişiminde Mezhebî Çatışmalar: Re’y ve Kader Örneği

Mehmet Çetinkaya

Kader · 30.06.2026 · 24 (1) · 250-274

DOI: 10.18317/kaderdergi.1904954 ↗

Kurz gefasst

Fachartikel in der Zeitschrift Kader, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Mehmet Çetinkaya. Die Arbeit nennt 60 Literaturangaben.

AbstractBibliografische AngabenZitierenVerwandte Studien

Abstract (Originalsprache)

Erken dönem Müslüman düşüncesinde Kur’ân’ın akletme, tefekkür ve tedebbüre yönelik teşvik edici diline karşın, hadis literatüründe re’y ve istidlâlî akla karşı geliştirilen mesafeli, hatta zaman zaman dışlayıcı tutumun tarihsel ve teolojik gerekçelerini incelemek bu çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır. Müslüman düşünce geleneğinin oluşum evresinde ortaya çıkan akıl-nakil gerilimi, sadece felsefî bir tartışma değil, aynı zamanda mezhebî kimliklerin inşasında ve dinî otoritenin bölüşülmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Araştırma, metodolojik düzlemde re’y ve kıyas, teolojik düzlemde ise kader ve kalem tartışmalarıyla sınırlandırılmıştır. Söz konusu kavramların analiz birimi olarak seçilmesinin temel nedeni, akılcı yaklaşımlar ile nakil merkezli Ehl-i hadis ekolü arasındaki fikrî, siyasî ve metodolojik mücadelenin hadis metinleri ve rivayet teknikleri üzerinden en yoğun şekilde bu alanlarda yürütülmüş olmasıdır. İslâm dininde aklın temel bir epistemolojik araç ve varlığı anlama vasıtası olarak konumlandırılması, bizzat Kur’ân’ın ontolojik vurgularıyla temellendirilmiştir. Hicrî ikinci yüzyıldan itibaren şekillenmeye başlayan ve takip eden süreçte kurumsallaşan hadis odaklı yaklaşımda ise, Kur’ân’ın bu rasyonel açılımına kıyasla re’ye karşı oldukça sınırlayıcı, hatta statik bir paradigmanın hâkim olmaya başladığı görülmektedir. Niteliksel yapıdaki bu fark, çalışmanın ana problemini oluşturmaktadır. Bu epistemolojik ayrışmada Ehl-i hadis; nakilci, lafızcı ve nass-merkezli bir otorite modelini temsil ederken; Ehl-i Re’y ve Sünnî kelamcılar akıl yürütmeyi ve te’vil yöntemini öne çıkarmışlardır. İnsan iradesi hususunda ise bu fıkıh ve kelam okulları, Ehl-i hadis’in katı kaderciliğine teslim olmadıkları gibi, Muʿtezile’nin insan iradesini mutlaklaştıran keskin yaklaşımına da paye vermemişlerdir. Ehl-i hadis’in muhalif ekollerle mücadelesinde cebrî kader anlayışına yakın bir görüşü savunmasına karşın, akılcı kanadın temsilcisi olan Muʿtezile çevresinin insan fiillerinde hürriyet ve sorumluluk vurgusu yapması, iki ekol arasındaki anlama usulü farkını derinleştirmiştir. Araştırma sürecinde ulaşılan bulgular, bu tercihin arka planında tarafların nassı anlama biçimindeki hermenötik farklılıkların yanı sıra dönemin siyasî otoriteleriyle kurulan ilişkilerinin de etkili olduğunu göstermektedir. Özellikle Mihne süreciyle zirveye ulaşan politik-teolojik gerilim, mezhebî kutuplaşmayı keskinleştirmiştir. Süreç içerisinde hadis edebiyatında re’y kavramı sistematik olarak yerilmiş; kavram semantik bir daralmaya ve değer kaybına uğrayarak sıklıkla “bidʿat” ve “dalâlet” ile ilişkilendirilmiştir. Bidʿat temalı rivayetlerin önemli bir kısmının aslında teknik anlamda dinde yenilikten ziyade, istidlâlî aklı ve akılcı yöntemleri hedef alan birer savunma mekanizması olduğu araştırmada ulaşılan sonuçlar arasındadır. Netice itibarıyla erken dönem mezhebî gerilimlerin, Ehl-i hadis çevrelerinde re’y ve kıyas gibi akıl yürütme biçimlerine karşı daha ihtiyatlı ve sınırlayıcı bir tutumun oluşmasına katkı sağladığı söylenebilir. Bu tutumun hadislerin seçimi, tasnifi ve şerh edilmesi süreçlerini etkileyerek normatif bir nakilci ortodoksinin oluşumuna katkıda bulunduğu tespit edilmiştir.

Zitieren

APA

Çetinkaya, M. (2026). Akıl ve Nakil Kesişiminde Mezhebî Çatışmalar: Re’y ve Kader Örneği. Kader, 24(1), 250-274. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1904954

Vancouver

Çetinkaya M. Akıl ve Nakil Kesişiminde Mezhebî Çatışmalar: Re’y ve Kader Örneği. Kader. 2026;24(1):250-274. doi:10.18317/kaderdergi.1904954

BibTeX
@article{etinkaya2026,
  author = {Çetinkaya, Mehmet},
  title = {Akıl ve Nakil Kesişiminde Mezhebî Çatışmalar: Re’y ve Kader Örneği},
  journal = {Kader},
  year = {2026},
  volume = {24},
  number = {1},
  pages = {250--274},
  doi = {10.18317/kaderdergi.1904954}
}
Kostenlos starten →