‘Her Kimin Ki İtikadı Bu Kitapta Yazılana Muhalif Olsa…’: Osmanlı Dönemi Fıkh-ı Ekber Tercümelerinin Yazılış Amaçları ve İşlevleri Üzerine Bir İnceleme
Kader · 30.06.2026 · 24 (1) · 77-98
DOI: 10.18317/kaderdergi.1794505 ↗Kurz gefasst
Fachartikel in der Zeitschrift Kader, online erschienen am 30.06.2026. Verfasst von Kadir Gömbeyaz und 1 weiteren Autor:innen. Die Arbeit nennt 65 Literaturangaben.
Abstract (Originalsprache)
Hanefî-Mâturîdî kimliğe sahip Osmanlı uleması için Ebû Hanîfe ve ona nispet edilen eserler haliyle önemli bir referans kaynağıdır. Özellikle el-Vasıyye ile oğlu Hammad b. Ebî Hanîfe kanalıyla rivayet edilen el-Fıkhu’l-ekber, Osmanlı ulemasının Arapça ve/veya Türkçe şerhini yapmak, Türkçe’ye tercüme etmek ve onu manzum kalıba dökmek gibi ilmî uğraşlarının odağı olmuştur. 9./15. yüzyılda Fıkh-ı Ekber’i Arapça olarak şerh etmeye başlayan Osmanlı uleması, 10./16. yüzyıl itibariyle Fıkh-ı Ekber’in gerek bizzat kendisinin gerekse de bazı şerhlerinin Türkçe çevirilerini kaleme almaya başlamıştır. Bu çevirilerin 11./17. yüzyılda ise nicelik bakımından ciddi bir artış gösterdiği görülmektedir. Bunda Şîî Safevî tehdidine karşı Hanefî-Mâturîdî kimliğin öne çıkması, Ebû Hanîfe ve eserlerinin merkezi bir role sahip hale gelmesinin önemli bir etkisi olmalıdır. 12./18. yüzyıla gelindiğinde artık tercümelerin şerh formatına doğru yöneldiği ve içeriğin daha derinleşmeye başladığı görülmüştür. Fıkh-ı Ekber tercümelerinin bir kısmı harfi tercüme iken çoğu ilave açıklamalar içermekte, mütercimlerin kendi görüşlerini de zikrettiği bir zemin görevi görmektedir. Mütercimler, Fıkh-ı Ekber’e özel bir misyon yüklemişlerdir. Halkın Arapça bilmemesi sebebiyle doğru inancın kıstası olarak addettikleri bu metni tercüme etmenin gerekliliğine inanmışlardır. Bu mütercimlerden birine göre, ilahî kitaplardan sonra daha üstünü olmayan Fıkh-ı Ekber, öyle bir eserdir ki “Her kimin ki itikādı, bu kitapta yazılana muhalif olsa, onun imanı ehl-i hevâ imanı gibi olur.” Öte yandan mütercimler Fıkh-ı Ekber’i tercüme ederken muhaliflerini bu metinde belirtilen hususlara aykırı bazı görüşler benimsedikleri imasında bulunurken, bu iddianın muhatabı olanlar da savunularını yine Fıkh-ı Ekber’in tercümesini gerçekleştirerek göstermeye çalışmışlardır. Nitekim ebeveyn-i Resûl gibi ihtilaflı bazı meselelerde mütercimler Fıkh-ı Ekber’i kendi görüşlerini destekler tarzda ilave açıklamalarla tercüme yoluna gitmekte, aynı ifade tercüme ve şerhlerde farklı şekillerde açıklanmaktadır. Osmanlı döneminde Fıkh-ı Ekber üzerine yazılan literatürü kaydeden, bunların bazısını hususen konu edinen birtakım çalışmalar yapılmış olmakla birlikte Türkçe çevirilerini tespit ederek derleyen ve daha önemlisi bu tercümeleri, niçin kaleme alındıkları, kendilerine yüklenen misyon ve fonksiyon, müelliflerinin dinî kimlik ve aidiyetleri ile Osmanlı’daki siyasî, kültürel, sosyal ve ilmî gelişme ve değişmelerle ilişkisi bağlamında inceleyen hususi bir çalışma bulunmadığı için bu makale bu boşluğu doldurma hedefindedir. Bu bağlamda mütercimlerin dinî-mezhebî-fikrî aidiyetleri, Fıkh-ı Ekber’e ve tercümelerine yükledikleri işlev ve anlam ile yazıldıkları dönemin siyasî, kültürel, ilmî ve dinî bağlamı birlikte değerlendirilecek ve Fıkh-ı Ekber’in tercümelerinin belli amaçlar için hususen seçildiğine işaret edilecektir.
Zitieren
APA
Gömbeyaz, K., & Köksal, M. (2026). ‘Her Kimin Ki İtikadı Bu Kitapta Yazılana Muhalif Olsa…’: Osmanlı Dönemi Fıkh-ı Ekber Tercümelerinin Yazılış Amaçları ve İşlevleri Üzerine Bir İnceleme. Kader, 24(1), 77-98. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1794505
Vancouver
Gömbeyaz K, Köksal M. ‘Her Kimin Ki İtikadı Bu Kitapta Yazılana Muhalif Olsa…’: Osmanlı Dönemi Fıkh-ı Ekber Tercümelerinin Yazılış Amaçları ve İşlevleri Üzerine Bir İnceleme. Kader. 2026;24(1):77-98. doi:10.18317/kaderdergi.1794505
BibTeX
@article{Gmbeyaz2026,
author = {Gömbeyaz, Kadir and Köksal, Merve},
title = {‘Her Kimin Ki İtikadı Bu Kitapta Yazılana Muhalif Olsa…’: Osmanlı Dönemi Fıkh-ı Ekber Tercümelerinin Yazılış Amaçları ve İşlevleri Üzerine Bir İnceleme},
journal = {Kader},
year = {2026},
volume = {24},
number = {1},
pages = {77--98},
doi = {10.18317/kaderdergi.1794505}
}
EUVIMED